Азгъэхэр

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Азгъэхэр
Abkhaz-deputatklk.jpg
зэрзэджэжьхэр: Аҧсуа
Лъэпкъпсом и бжыгъэр: ~ 185-600 мин
Здэпсохэр: Flag of Abkhazia.svg Азгъей — 94 606 (2003)[1]

Тырку Тырку — 39-500 мин[2][3][4]
Урысей Урысей — 11 366[5] (2002);

Flag of Georgia.svg Хъырцей — 3 527[6] (2002);
Flag of Ukraine.svg Хуэхуэлей — 1 458[7] (2001)

Бзэр: азгъэбзэ
Диныр: мыслимэн-суннитхэр, чырыстэнхэр
Расэм и типыр: еуропеойдхэ
Ӏыхьлы лъэпкъхэр: абазэхэр, адыгэхэр, убыххэр

Азгъэхэр (аз-бз. аҧсуа) — абазэ-адыгэхэр лъэпкъ, Къаукъазым и зы лъэпкъ. Бжыгъэр — ~ 185-600 мин цӀыху. Здэпсохэр: Азгъейм — 94 606 (2003), Урысей — 11 366 (2002), Тырку — 39-500 мин.

Кавказ автохтон цIыф лъэпкъ. Ежьхэр апсуакIэ зэджэжьых. ПчъагъэмкIэ мин 93-рэм къехъух, янахьыбэ Абхъазым щэпсэу, ащыщхэр Россием, Тыркуем, Сирием, Иорданием исых. Абзэ адыгэ-абхъаз къутамэу иберэ-кавказ бзэ унагъом хахьэрэм щыщ. Абхъазыбзэр диалектитIоу зэтеутыжьыгъ: зыр - абжуй гущыIакI, арэу alo абхъаз литературабзэм лъапсэу фэхъугъэр, адрэр - бзыбэ диалект. ТхакIэу яIэм ылъапсэр урыс графикэр ары. Азыныкъо православнэ диным рэлажьэ, адрэхэм быслъымэн суннит диныр алэжьы. Абхъазхэр адыгэмэ афэдэкъабзэу ижърэ дэдэм щегъэжьагъэу хы ШIуцIэм итыгъэкъокIыпIэ Iулъэшъогъэ чIыналъэхэм ащэпсэух. ШIэныгъэлэжьхэм янахьыбэм зэраIорэмкIэ, хьалэмэт дэдэу гъэпсыгъэ ижърэ Мыекъопэ культурэмрэ зыфэдэ къэгъотыгъое испунэхэу дольменкIэ заджэхэрэм къяшIэкIыгъэ культурэмрэ япхыгъэ саугъэтхэр бэрэ абхъаз чIыналъэм уапэ къыщефэх. Абхъазхэм ялъэпкъ лъэпсэ зэхэуцон чыжьэу къыщежьэ. Ар зэпхыгъэу хъурэр адыгэхэр къызтекIыгъэ синдо-меотхэм апэблэгъэгъэ абсилхэмрэ абазгхэмрэ пIомэ ухэукъощтэп. Лъэпкъ зэхэуцоныр я 8-рэ лIэшIэгъухэм адэжь щеухы. Ащ дэжьыр ары абхъаз къэралыгъори гъэпсыгъэ зыхъурэр (я 8-рэ лIэшIэгъум икIэуххэм). Я II-рэ Лион пачъыхьэм изэман Абхъаз къэралыгъом инэу зеушъомбгъу, тетыгъошхуи иIэу мэхъу. Я I0-рэ лIэшIэгъум грузин пачъыхьэхэмрэ абхъазыпщхэмрэ дэкIон-къэзэрэщэнэу къахэхьагъэм къыхэкIкIэ, зы къэралыгъо зашIыжьы. Я I3-I5-рэ лIэшIэгъухэм Абхъазым шъхьафы зешIыжьы. Ау ащ ыужми ар гупсэфыгъэп - зэо зэпымыужьхэм ахэтыгъ, бэрэ язэуагъ Византием, Ираным, Тыркуем. Ащ фэдиз зэманым абхъазхэмрэ адыгэхэмрэ азыфагу илъ блэгъэныгъэр зэпыугъэ хъугъэп, зэдэIэпыIэжьхэу, зэхахьэхэу къахьы. I8I0-рэ илъэсым Урыс къэралыгъом хэхьагъэхэ нахь мышIэми, ащыщыбэхэр адыгэхэм ягъусэхэу бэрэ пачъыхьэгъум ебэных, ыужым мэхьаджыр хьазабри адыгэмэ адагощы. Джы къызынэсыгъэми абхъазхэр адыгэмэ ягъусэу Тыркуем, Иорданием, Сирием ащэпсэух. 192I-рэ илъэсым Абхъазыр Грузием федеративнэ зэфыщытыкIэ дыриIэу Социалистическэ Республикэ мэхъу. Ау I93I-рэ илъэсым Абхъазыр Грузием хатэкъожьы. 1992-рэ илъэсым шъхьафитныгъэ заом ыуж икIэрыкIэу республикэ мэхъужьы.

Бзэр — азгъэбзэ.

Диныр — мыслимэн-суннитхэр, чырыстэнхэр.

Тхыгъэхэр[гъэтэрэзын | edit source]

  • Инал-ипа Ш. Д. Абхазы. Сухуми, 1965. (урыс.)
  • Хашба М. Абхазские народные музыкальные инструменты. Сухуми, 1967. (урыс.)
  • Хашба М. Жанры абхазской народной музыки. Сухуми, 1983. (урыс.)
  • Hewitt B.G. (ed.). The Abkhazians. A Handbook. London: Curzon Press, 1999. (индж.)
  • Абхазы // Сибирь. Атлас Азиатской России. — М.: Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография, 2007. — 664 с. — ISBN 5-287-00413-3 (урыс.)
  • Абхазы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8 (урыс.)

Гулъытыгъуэ[гъэтэрэзын | edit source]