Хуэхуэлей

Хуэхуэлей хуэх-бз. Україна
Хуэхуэлейм и нып Хуэхуэлейм и дэмыгъэ 49.433333, 32.05
Къэрал уэрэд: «Ще не вмерла Україна» ( едэӀун (info))
Хуитыныгъэм и махуэ	1991 (зхэкӀар РССЗ)
Нэхъышъхьэбзэхэр	хуэхуэлеибзэ
Къалэ нэхъышъхьэр	Киеу
Къалэ нэхъ инхэр	Киеу, Одэса, Харкоу, Лвив, Днепропетровск
ӀэнатӀэ хабзэр	Президент парламенту республикэ
Президент Премиер-министр	Виктор Янукович Николай Азаров
ШӀыпӀэр • Псори • % псым пӀэуэ иубыдыр	45-нэ дунем 603 628 км² 7
Къэралым и джылэр • ЗэралъытэмкӀэ (2010) • Ӏувагъыр	45 962 900 цӀыху (28-нэ) 76,14 цӀыху/км²
ВКӀуП   • КъыхэкӀыр (2010)   • Зы цӀыхум къытехуэр	$179,604 млрд  (32-нэ) $3 995  (97-нэ)
ВКӀуП (ЩПЛъ)   • КъыкӀыр	$337,268 млрд  (33-нэ) $7 331
ЦӀПЗИ	0,710 (ин) (69-нэ)
Этнохоронимыр	хуэхуэлейхэр
Валутэр	гривня (UAH)
Интернет-доменхэр	.ua
Телефон кодыр	+380
Зэманыгъуэхэр	+2
Хуэхуэлей Уикисурэтылъэм

Хуэхуэлей (хуэх-бз. Україна) — къэрал Еуропэм икум хэт. Къалэ нэхъышъхьэр - Киеу.

Хэкумэтхыр

Хуэхуэлейм и шӀыпӀэтхыпхъэр

Хуэхуэлейр КъуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: къуэхьэпӀэмкӀэ - Лахь жылэм, Слоуакэм, Мэжарейм, ипшъэ-къуэхьэпӀэм - Молдовэм, Румыниэм, къэрал къэмылъыта Днестырпыт Молдовэ Республикэ, ишъхъэрэмкӀэ - Урысыхум, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Урысейм.

ШӀыпӀэр нэхъыбэм губгъуэу щыт. Къушъхьэхэр къэралым ипшъэ-къухьэпӀэмкӀэ хэт (Хуэхуэлей Карпатхэр), Къымымрэ. ИпшъэмкӀэ Хы ФӀыцӀэмрэ Хы МыутӀэмрэ Ӏохьэ я Ӏуфэхэм. Псы нэхъ инхэр: Днепыр, Ишъхъэрэ Буг, Днестыр, Ишъхъэрэ Донец, Десна.

Хуэхуэлейм и инагъыр зэрыхъур 603 628 км2. Хуэхуэлейр Еуропэм и къэрал нэхъ ину щыт (псоуэ хэтхэм я щыщхэм).

Хьэуар къэралым и нэхъыбэм курыт-континенталу щыт, Кърымым и хы Ӏуфэм щымыхъукӀэ, абым хыкурыт климэту щыт.

Тхыдэр

XI-X лъэхъэнэхэм Хуэхуэлейм и шӀыпӀэм къэрал Киеу Урысей хэта. 988 гъэм пщы Владимир Святославовичым захуэ чыристэныгъэ къештэ, а диныр къэрал псом еуэ мэхъур Урысейм.

1237-1241 гъэхэм Киеу Урысейм хъан Батыйр йохьэри, къэралыр пщыхэку бжыгъэкӀэ зэхокӀыр. Хом-хомурэ ахэр Литоу Пщыхэкушхуэм хохьэхэ. 1569 гъэм Лахь Жылэмрэ Литоумрэ зэхохьэхэри зы къэрал мэхъухэ - Посполитым и Реч.

XV лъэхъэнэм Днепырыпэм и ипшъэ лъэныкъуэм Запорож къазакъыгъуэ къыхокӀыр, XVIII лъэхъэнэм нэс щыӀар, хамгъэкӀа кӀышъэ.

XVIII лъэхъэнэм Лахь Жылэм и шӀыпӀэр гуэчын щашъым иджырей Хуэхуэлейм и шӀыпӀэнэхъыбэр Урысей империэм хокӀуэр.

1917 гъэм револуциэ екӀуэкӀам яуж Хуэхуэлейм зэман кӀэкӀкӀэ къэрал хуитхэр щыӀахэ - джылэ республикэ Хуэхуэлейрэ джылэ республикэ КъухьэпӀэ-Хуэхуэлейрэ джоуэ.

1919 гъэм гъатхэпэм и 10-м зы къэрал Совет Социал Республикэ Хуэхуэлей мэхъур. 1923 гъэм Урысейр, Урысыхур, КъуакъазкӀыбагъу къэралхэр джоуэ зэхэтху Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр къэралу зэхохьэхэ.

1991 гъэм щыкӀэдзауэ Хуэхуэлей къэрал хуит мэхъур.

Джылэр

2010 гъэм щӀышылэм и 1-м Хуэхуэлейм джылу дэсар зэрыхъутэр 45 822 214 цӀыху.

Хуэхуэлейм лъэпкъ дэсхэр (2001)
Лъэпкъхэр	Бжыгъэр, мин цӀыху	%
Хуэхуэлхэр	37541,7	77,82
Урысхэр	8334,1	17,28
Урысыхухэр	275,8	0,57
Кърымхэр	248,2	0,51
Молдавхэр	258,6	0,54
Болгархэр	204,6	0,42
Мэжархэр	156,6	0,32
Румынхэр	151,0	0,31
Лахьхэр	144,1	0,30
Журтхэр	103,6	0,21
Ермэлыхэр	99,894	0,21
Алыджхэр	91,548	0,19
Къэзанхэр	73,304	0,15
Пэмыкхэр		0,4
Псори	48240,9	100

Экономикэр

Хуэхуэлейм и экономикэр 39-й пэр иыгъ ВКП-кэ (2009).

Хуэхуэлейр индустриал-аграр къэралу щыт. Лэжьыгъэ япэреуэ щытхэр - гъушӀ-лэжьыгъэ, химиэ-лэжьыгъэ, шӀыкӀэлъ-лэжьыгъэхэр, энергиэ-лэжьыгъэхэр.

Администрациэ гуэшыгъуэр

Хуэхуэлейр унитар къэралу щыт, област 24 хэт, Аутоном Республикэ Кърым. Къалэ Киеумрэ Севастополымрэ хэгъэза статус яӀэ.

Област	Къалащхьэр
Аутоном Республикэ Кърым	Симферопэл
Виницэ	Виницэ
Волын	Луцк
Днепропетровск	Днепропетровск
Донецк	Донецк
Житомир	Житомир
Закарпатскэ	Ужгород
Запорожскэ	Запорожие
Ивано Франковскэ	Ивано Франковск
Киеускэ	Киеу
Кировоградскэ	Кировоград
Луганскэ	Луганск
Лвовскэ	Лвов
Николаевскэ	Николаев
Одескэ	Одесэ
Полтавскэ	Полтава
Ровненскэ	Ровно
Сумскэ	Сумы
Тернополскэ	Тернопол
Харкоускэ	Харкоу
Херсонскэ	Херсон
Хмелницкэ	Хмелницки
Черкасскэ	Черкассы
Черновицкэ	Черновцы
Черниговскэ	Чернигов

Дзэр

Гъэлъэгъуэным, 2008 гъэм шышъхьэӀум и 24-м

Хуэхуэлейм и дзэр щызэхэхьар 1991 гъэм шышъхьэӀум и 24-м. Хэтыр (2010 гъэмкӀэ) 200 000 цӀыху.

Дзэр щыуэ зэшъхьэщокӀхэ - зекӀуэдзэ, уэгузауэдзэ, хыдзэ джоуэ.

Ӏэшэр нэхъыбэкӀэ Урысеймрэ РССЗ-м къыдагъэкӀам ящыщ.

ТехьэпӀэхэр

• Хуэхуэлейм и президентым и официал сайтыр
• Нэхъыщхьэ Радам и официал сайтыр
• Хуэхуэлейм и Хасэм и официал сайтыр
• Хуэхуэлейм конституциэкӀэ контрол зэрагъэкӀуэкӀым и хъыбархэр
• Хуэхуэлейм и партиэхэм я тхылъ
• Хуэхуэлейм и архивхэр