Португал
| Португал Республикэ порт-бз. República Portuguesa |
|||||
|
|||||
| Къэрал уэрэд: «A Portuguesa» ( |
|||||
| Хуитыныгъэм и махуэ | 5 джэпуэгъуэ 1143 (зхэкӀар Леон пэштыхьей) | ||||
| Нэхъышъхьэбзэхэр | португалыбзэ | ||||
| Къалэ нэхъышъхьэр | Лисбон | ||||
| Къалэ нэхъ инхэр | Лисбон, Порту | ||||
| ӀэнатӀэ хабзэр | Парламент республикэ | ||||
| Президент Премиер министр |
Анибал Каваку Силва Жозе Сократеш |
||||
| ШӀыпӀэр • Псори • % псым пӀэуэ иубыдыр |
109-нэ дунем 92 391 км² 0,5 |
||||
| Къэралым и джылэр • ЗэралъытэмкӀэ (2009) • Ӏувагъыр |
10 707 924 цӀыху (77-нэ) 114 цӀыху/км² |
||||
| ВКӀуП • КъыхэкӀыр (2008) • Зы цӀыхум къытехуэр |
$236,049 (46-нэ) $22 232 |
||||
| Этнохоронимыр | португалхэ, португ | ||||
| Валутэр | Еуро | ||||
| Интернет-доменхэр | .pt | ||||
| Телефон кодыр | ++351 | ||||
| Зэманыгъуэхэр | 0 | ||||
Португал Республикэ (порт-бз. Republica Portuguesa) — къуэхьэпӀэ Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр Лисбон.
Хэтхахэр |
[гъэтэрэзын] Хэкумэтхыр
180px|thumb|left|Португалым и шӀыпӀэтхыпхъэр Португалыр Пиреней хы тӀыгуныкъуэм хэт, Еуропэм и къуэхьэпӀэдыдэ къэралу щыту. ШӀымкӀэ и гъунапкъэр Эспаниэ къуэдемкӀэ ирокӀуэ (ишъхъэрэмрэ куэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэмкӀэ). Португалым Азор хы тӀыгухэмрэ Мадейрэ хы тӀыгумрэ хохьэхэ.
Къэралым и инагъыр псори зэхэту 92 391 км2 (109-рей дунем).
ШӀыпӀэр - хы Ӏуфэм дей губгъу щыт (Португал губгъуэ), ишъхъэрэ лъэныкъуэм - къушъхьу (тхы Сиерра де Эстрелла).
Псы нэхъ инхэр - Тежу (Тахо), Дуэро, Гуардиана джоуэ. Къэралыр ипшъэмрэ, къуэхьэпӀэ лъэныкъуэмрэ Атлантик океаным и Ӏуфэм Ӏохьэ.
Португалым и хьэйуар хыкурытейуэ щыт.
[гъэтэрэзын] Тхыдэр
Япэрей колонисту Иберий хы тӀыгуныкъуэм щытахэр финикийхэра. 237 гъэм, ди лъэхъэнэм щыкӀэдзауэ Иберий хы тӀыгуныкъуэр Карфаген хэкум хэт мэхъур, ауэ, яужым Карфагеныр щыхэкӀуадэм, Урымым хокӀуэ. Урым зэманыгъуэм щыгъуэ Португалымрэ Эспаниэмрэ я ипшъэ лъэныкъуэхэр куей Лузитаниэм хэхьэхэт.
Урым империэр хэкӀуэда яуж Иберий хы тӀыгуныкъуэр джэрмэн лъэпкъхэм я ӀэнатӀэм кӀохьэ, яужым абым пэштыхь бжыгъэ яшъу.
711-716 гъэхэм Ибериэр Хьэрып хэлифэтым еубыд. Яужым, Ибериэм и хуитыныгъэм шъхьэкӀэ екӀуэкӀа зауэм Реконкиста траӀуа.
868 гъэм Португалиэ графствэ къыхокӀыр, Леон пэштыхьейм и ӀэнатӀэм кӀэту. 1143 гъэм Португалиэр шъхьэхуит пэштыхьей мэхъур.
[[Файл:Vascodagama.JPG|thumb|left|180px|Васко да Гама]] XV лъэхъэнэм Португалыр шӀыпӀэ здыхэтым къышъхьэпэгъуэ къыхихурэ и колониэ империэр хегъахъуэ Америкэм (Бразил). Хэкумэтхым къышъхьэпэгъуэ бжыгъи къашъэр (Индиэм нэс хыгъогу къагъуэтыр) ахэр къэзышъахэр Португалым щыщ хызекӀуэхэра.
1580 гъэм Португалым лъэпкъ униэ кӀетхэ Эспаниэм, и ӀэнатӀашъхьэм кӀэт куей хъуа абым яуж. Хуитыныгъэр щигъуэтыжыр 1640 гъэм.
XIX лъэхъэнэм и пэм Иберийр зауэм хэт наполеоныдзэмрэ антинаполеоныдзэмрэ я зэпэщытыным. Абым пэмыкӀыу а лъэхъэнэм револуциэ бжыгъи щокӀуэкыр, Португалым и ӀэнатӀэм Бразилыр кӀокӀыр.
1910 гъэм револуциэм лъэхъэнэ бжыгъэкӀэ тета пэштыхьейр трахур. 1926 гъэм Португалым Салазар и диктатурэ ӀэнатӀашъхьэр тохьэ (1974 гъэм нэс).
1974 гъэм лъыгъажэ хэмыту револуциэ йокӀуэкӀ, диктатурэр трагъэкӀ, португал колониэхэр Африкэмрэ Азиэмрэ хуит мэхъухэр.
1986 гъэм щыкӀэдзауэ Португалыр Еуропэ зэгуэтым хохьэ.
[гъэтэрэзын] Джылэр
2009 гъэмкӀэ къэлъытэгъуэ щыӀамкӀэ Португалым и джылэбжыгъэр зэрыхъутэр 10 707 924 цӀыху. ЛъэпкъкӀэ 99% - португалхэ.
[гъэтэрэзын] АдминистрациэмкӀэ гуэчыгъуэр
Португалыр унитар къэралу щыт, администрациэкӀэ 18 хэкукӀэ гуэчу, езы хэкухэр муниципал куей 308-кӀэ зэхэкӀыжьху. Азор хы тӀыгухэмрэ Мадейрэ хы тӀыгумрэ аутоном статус яэ.
| Хэкухэр | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Хэкур | Инагъыр | Джылу | Хэкур | Инагъыр | Джылэр | |||
| 1 | Лисбон | 2,761 км? | 2,124,426 | 180px | 10 | Гуарда | 5,518 км? | 173,831 |
| 2 | Леириэ | 3,517 км? | 477,967 | 11 | Коимбра | 3,947 км? | 436,056 | |
| 3 | Сантарем | 6,747 км? | 445,599 | 12 | Авейро | 2,808 км? | 752,867 | |
| 4 | Сетубал | 5,064 км? | 815,858 | 13 | Висеу | 5,007 км? | 394,844 | |
| 5 | Бежа | 10,225 км? | 154,325 | 14 | Браганза | 6,608 км? | 148,808 | |
| 6 | Фаро | 4,960 км? | 458,734 | 15 | Вила Реал | 4,328 км? | 218,935 | |
| 7 | Эвора | 7,393 км? | 170,535 | 16 | Порто | 2,395 км? | 1,867,986 | |
| 8 | Порталегре | 6,065 км? | 119,543 | 17 | Брага | 2,673 км? | 879,918 | |
| 9 | Кастело Бранко | 6,675 км? | 208,069 | 18 | Вианда до Кастело | 2,255 км? | 252,011 | |
[гъэтэрэзын] Экономикэр
thumb|right|Порто и метрополитэн Португалыр индустриэ-аграр къэралу щыт. Япэрей лэжьыгъэхэр - шэкӀ, идэ, пхъэ, тхылъымпэ, бдзэжьей, санэшъ. Туризмыми пӀэшхуэ еӀыгъ къэралым и экономикэм.
Ахъчэ зекӀуэр - еуро (2002 гъэм щыкӀэдзауэ), абым ипэ къэралым хэта ахъчэр португал эскудо.
Номинал ВКӀуП-ыр 2006 гъэм зэрыхъуар $229 881 млрд (зы цӀыхум - $22 677).
[гъэтэрэзын] Дзэр
Португалым и дзэм хэтым я бжыгъэр зэрыхъур 67 мин хуэдиз. Дзэр зэрзэхэкыр: Армиэ, Навигациэ (Португалым и хыдзэ, Хы дзэзэшэри хэту), Уэгузауэдзэ (Португалым и Уэгузауэдзэ - FAP), Республикэм и Лъэпкъ Гуардиэ (GNR).
[гъэтэрэзын] Сурэтылъэ
|
|
|
|---|---|
| Албаниэ • Алыдж • Аустрэ • Андоррэ • Белгэ • Болгариэ • Босниэрэ Герцеговинэрэ • Британиэшхуэ • Ватикан • Даниэ • Джэрмэн • Ирлэнд • Ислэнд • Къушъхьафlыцlэ • Латвиэ • Лахь жылэ • Литоу • Лихтэнштейн • Луксембург • Македониэ • Малтэ • Мэжарей • Молдавиэ • Монако • Норвегэ • Нидерлэндхэр • Португал • Румыниэ • Сан-Марино • Сербиэ • Слоуакэ • Слоуэнэ • Урым • Урысей • Урысыху • Финлэнд • Фрэндж • Хорватиэ • Хуэхуэлей • Чех • Шуэц • Шуэцарэ • Эстониэ • Эспаниэ |
| Мыр тхыгъэ нэмыгъэса хэкумэтхымкӀэ. Проэктым удэӀэпыкъуфыну, бгъэтэрэзу, нэхъыбэ иптху. Мы псалъашъхьэр зэфӀэкӀыгъуэфкӀэ нэхъ тэрэзымкӀэ зэхъукӀын хуэй. |