Португал

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Португал Республикэ
порт-бз. República Portuguesa
Flag of Portugal.svg Дэмыгъэ Португалым
Португалым и нып Португалым и дэмыгъэ

Кординатхэр: 39°47′00″ с. ш. 8°04′00″ з. д. / 39.783333° с. ш. 8.066667° з. д. (G)

Portugal (orthographic projection).svg
Къэрал уэрэд: «A Portuguesa» (Макъ едэӀун (info))
Хуитыныгъэм и махуэ 5 джэпуэгъуэ 1143 (зхэкӀар Леон пэштыхьей)
Нэхъышъхьэбзэхэр португалыбзэ
Къалэ нэхъышъхьэр Лисбон
Къалэ нэхъ инхэр Лисбон, Порту
ӀэнатӀэ хабзэр Парламент республикэ
Президент
Премиер министр
Анибал Каваку Силва
Жозе Сократеш
ШӀыпӀэр
• Псори
• % псым пӀэуэ иубыдыр
109-нэ дунем
92 391 км²
0,5
Къэралым и джылэр
• ЗэралъытэмкӀэ (2009)
Ӏувагъыр

10 707 924 цӀыху (77-нэ)
114 цӀыху/км²
ВКӀуП
  • КъыхэкӀыр (2008)
  • Зы цӀыхум къытехуэр

$236,049  (46-нэ)
$22 232
Этнохоронимыр португалхэ, португ
Валутэр Еуро
Интернет-доменхэр .pt
Телефон кодыр ++351
Зэманыгъуэхэр 0
Commons-logo.svg Португал Республикэ Уикисурэтылъэм

Португал Республикэ (порт-бз. Republica Portuguesa) — къуэхьэпӀэ Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр Лисбон.

Хэкумэтхыр[гъэтэрэзын]

Тхыгъэ нэхъышъхьэ: Португалым и хэкумэтхыр
Португалым и шӀыпӀэтхыпхъэр

Португалыр Пиреней хы тӀыгуныкъуэм хэт, Еуропэм и къуэхьэпӀэдыдэ къэралу щыту. ШӀымкӀэ и гъунапкъэр Эспаниэ къуэдемкӀэ ирокӀуэ (ишъхъэрэмрэ куэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэмкӀэ). Португалым Азор хы тӀыгухэмрэ Мадейрэ хы тӀыгумрэ хохьэхэ.

Къэралым и инагъыр псори зэхэту 92 391 км2 (109-рей дунем).

ШӀыпӀэр - хы Ӏуфэм дей губгъу щыт (Португал губгъуэ), ишъхъэрэ лъэныкъуэм - къушъхьу (тхы Сиерра де Эстрелла).

Псы нэхъ инхэр - Тежу (Тахо), Дуэро, Гуардиана джоуэ. Къэралыр ипшъэмрэ, къуэхьэпӀэ лъэныкъуэмрэ Атлантик океаным и Ӏуфэм Ӏохьэ.

Португалым и хьэйуар хыкурытейуэ щыт.

Тхыдэр[гъэтэрэзын]

Тхыгъэ нэхъышъхьэ: Португалым и тхыдэ

Япэрей колонисту Иберий хы тӀыгуныкъуэм щытахэр финикийхэра. 237 гъэм, ди лъэхъэнэм щыкӀэдзауэ Иберий хы тӀыгуныкъуэр Карфаген хэкум хэт мэхъур, ауэ, яужым Карфагеныр щыхэкӀуадэм, Урымым хокӀуэ. Урым зэманыгъуэм щыгъуэ Португалымрэ Эспаниэмрэ я ипшъэ лъэныкъуэхэр куей Лузитаниэм хэхьэхэт.

Урым империэр хэкӀуэда яуж Иберий хы тӀыгуныкъуэр джэрмэн лъэпкъхэм я ӀэнатӀэм кӀохьэ, яужым абым пэштыхь бжыгъэ яшъу.

711-716 гъэхэм Ибериэр Хьэрып хэлифэтым еубыд. Яужым, Ибериэм и хуитыныгъэм шъхьэкӀэ екӀуэкӀа зауэм Реконкиста траӀуа.

868 гъэм Португалиэ графствэ къыхокӀыр, Леон пэштыхьейм и ӀэнатӀэм кӀэту. 1143 гъэм Португалиэр шъхьэхуит пэштыхьей мэхъур.

XV лъэхъэнэм Португалыр шӀыпӀэ здыхэтым къышъхьэпэгъуэ къыхихурэ и колониэ империэр хегъахъуэ Америкэм (Бразил). Хэкумэтхым къышъхьэпэгъуэ бжыгъи къашъэр (Индиэм нэс хыгъогу къагъуэтыр) ахэр къэзышъахэр Португалым щыщ хызекӀуэхэра.

1580 гъэм Португалым лъэпкъ униэ кӀетхэ Эспаниэм, и ӀэнатӀашъхьэм кӀэт куей хъуа абым яуж. Хуитыныгъэр щигъуэтыжыр 1640 гъэм.

XIX лъэхъэнэм и пэм Иберийр зауэм хэт наполеоныдзэмрэ антинаполеоныдзэмрэ я зэпэщытыным. Абым пэмыкӀыу а лъэхъэнэм револуциэ бжыгъи щокӀуэкыр, Португалым и ӀэнатӀэм Бразилыр кӀокӀыр.

1910 гъэм револуциэм лъэхъэнэ бжыгъэкӀэ тета пэштыхьейр трахур. 1926 гъэм Португалым Салазар и диктатурэ ӀэнатӀашъхьэр тохьэ (1974 гъэм нэс).

1974 гъэм лъыгъажэ хэмыту револуциэ йокӀуэкӀ, диктатурэр трагъэкӀ, португал колониэхэр Африкэмрэ Азиэмрэ хуит мэхъухэр.

1986 гъэм щыкӀэдзауэ Португалыр Еуропэ зэгуэтым хохьэ.

Джылэр[гъэтэрэзын]

Тхыгъэ нэхъышъхьэ: Португалым и джылэр

2009 гъэмкӀэ къэлъытэгъуэ щыӀамкӀэ Португалым и джылэбжыгъэр зэрыхъутэр 10 707 924 цӀыху. ЛъэпкъкӀэ 99% - португалхэ.

АдминистрациэмкӀэ гуэчыгъуэр[гъэтэрэзын]

Португалыр унитар къэралу щыт, администрациэкӀэ 18 хэкукӀэ гуэчу, езы хэкухэр муниципал куей 308-кӀэ зэхэкӀыжьху. Азор хы тӀыгухэмрэ Мадейрэ хы тӀыгумрэ аутоном статус яэ.

Хэкухэр
  Хэкур Инагъыр Джылу     Хэкур Инагъыр Джылэр
1 Лисбон 2,761 км? 2,124,426 PortugalNumbered.png 10 Гуарда 5,518 км? 173,831
2 Леириэ 3,517 км? 477,967 11 Коимбра 3,947 км? 436,056
3 Сантарем 6,747 км? 445,599 12 Авейро 2,808 км? 752,867
4 Сетубал 5,064 км? 815,858 13 Висеу 5,007 км? 394,844
5 Бежа 10,225 км? 154,325 14 Браганза 6,608 км? 148,808
6 Фаро 4,960 км? 458,734 15 Вила Реал 4,328 км? 218,935
7 Эвора 7,393 км? 170,535 16 Порто 2,395 км? 1,867,986
8 Порталегре 6,065 км? 119,543 17 Брага 2,673 км? 879,918
9 Кастело Бранко 6,675 км? 208,069 18 Вианда до Кастело 2,255 км? 252,011

Экономикэр[гъэтэрэзын]

Тхыгъэ нэхъышъхьэ: Португалым и экономикэр
Порто и метрополитэн

Португалыр индустриэ-аграр къэралу щыт. Япэрей лэжьыгъэхэр - шэкӀ, идэ, пхъэ, тхылъымпэ, бдзэжьей, санэшъ. Туризмыми пӀэшхуэ еӀыгъ къэралым и экономикэм.

Ахъчэ зекӀуэр - еуро (2002 гъэм щыкӀэдзауэ), абым ипэ къэралым хэта ахъчэр португал эскудо.

Номинал ВКӀуП-ыр 2006 гъэм зэрыхъуар $229 881 млрд (зы цӀыхум - $22 677).

Дзэр[гъэтэрэзын]

Тхыгъэ нэхъышъхьэ: Португалым и дзэр

Португалым и дзэм хэтым я бжыгъэр зэрыхъур 67 мин хуэдиз. Дзэр зэрзэхэкыр: Армиэ, Навигациэ (Португалым и хыдзэ, Хы дзэзэшэри хэту), Уэгузауэдзэ (Португалым и Уэгузауэдзэ - FAP), Республикэм и Лъэпкъ Гуардиэ (GNR).

Сурэтылъэ[гъэтэрэзын]