Хэкумэтх

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Дунем и шӀыпӀэтхыпхъэ

Хэкумэтх - шъэныгъэ, ШӀыгу зэгъэшъэным теухуауэ, дунем бзэхэм я нэхъыбэм шъэныгъэм цӀэ зэрихьэр географиэ пэс. ал-бз. къыхэкӀам γεωγραφία, зэдзэкӀамэ адыгэ псалъэм теху мыхьэнэ хэлъыр γῆ — ШӀыгу, γράφω — сотх/стопсэлъыхь.

Хэкумэтхым и тхыдэр[гъэтэрэзын]

2 мин гъэм ди лъэхъэнэхэм япэм щыкӀэдзауэ, Пэсырей Мысырым зекӀуэхэр ягъакӀуэт Африкэм и кум, хы Курытым, хы Плъыжьым джоуэ, хэшъыкӀыгъэ халъхьу лъэпкъхэр здэпсо шӀыпӀэхэм, зауэ здекӀуэкӀхэм, щэхуэн гъагухэр здырикӀуэр, цӀыхум дуне ябгъэдэлъым къехъулӀэр ярагъашъу, ДыгъэмкӀэ, МазэмкӀэ, вагъуэхэмкӀэ шъэныгъэ щыӀэным гъогу тетыгъуэм идежь. Губгъуэ лэжьыгъэхэмрэ Ӏэш зехуэнымрэ псы къиунымрэ иэ пӀэмыкӀ дуней къехъулӀэгъуэхэмрэ зэрепхам, яужым махуэгъэпс егъэкӀуэкӀыныр къыхэкӀа.

Еуропэм щыщ шъэныгъэ лэжьыгъэхэм куэд халъхьэ хэкунэтхым и ележыным абыхэм ящыщ нэхъ цӀэрыӀуэхэр: Анаксимандыр, Аристотел (япэреуэ гупшысыгъуэ къыхэзгъэкӀар ШӀыгум топ сурэт иӀу), Кратес Маллас абыхэм пэмыкӀыу Птолемей Клаудий («Географиа» яцӀу томий къыкӀигъэкӀа, хэкумэтхыцӀу миний иту, пӀэуэ 400 иту), Страбон, хэку тепсэлъыхьыным и япэрей хулъхугъэ.

Курыт лъэхъэнэхэм XV ядежь, алыджхэм я лэжьыгъэхэр ящыгъупшэжьат, хэкумэтхым и лэшыгъэр къуэкӀыпӀэмкӀэ екӀуэкӀат, хьэрыпхэм ядежь. Шъэныгъэ лежьыгъэхэр, зекӀуэ цӀэрыӀуэхэр къахэкӀат, абыхэм ящыщ: Ибн Сина, Бируни, Идриси, Ибн Баттута. Венециэм щыщ щэхуакӀуэ Марко Полом еуропейхэм "къахуигъуэтат" КъуэкӀыпӀэ Азиэр.

XV-XVII лъэхъэнэхэр хэкумэтхым и зыкъэӀэтыгъуэ Ӏэшъагъэ-шъэныгъэ епхауэ хъуамкӀи. Хэкумэтхыр нэхъышъхьэ шъэныгъэ хъуа, дунем и шӀыуэ и джылу хъуамрэ хэшъыкӀыгъэ хэлъ хъуа.

XVII-XVIII лъэхъэнэхэм шӀы кӀэуэ лъыхъэнхэр къэралыгъуэ Ӏоху зэфӀэуват Еуропэм и къэрал лэшхэм. Гулъытыгъэ ирату кӀадза фиксациэм, шыпӀэтхыгъагъэм, шъэныгъэ щыӀэхэр гулъытыгъуэкӀэ зэхэгъэхьэным зыуэ. Ипшъэ материк лъыхъуэныр Аустралиэмрэ Хы ТӀыгуэимрэ я къэгъуэтынымкӀэ иуха.

XIX-XX лъэхъэнэхэм шӀыпӀэ кӀэуэ къагъэтхэм теориэм теухуауэ хуабжу гулытыгъэ иратхэт, хэкумэтх хабзэхэр ирагъэжьат (Гумболт Александыр, Риттер Карыл, Реклу Элизэ, Иоганн Генрих фон Тунен). Фактым и тепсэлъыхьынымкӀэ хэкумэтхыр зэфӀэкӀтэкым абы лъандэрэ, гурыӀуэгъуэхэри иратыным пылъхэт.

Хэкумэтх шъэныгъэхэм я зэхэтыкӀэр[гъэтэрэзын]

Физикэ хэкумэтх[гъэтэрэзын]

Физикэ хэкумэтхым и япэрей лэжьыгъу щытыр хэкумэтхым и пкъым шхьэщылъыра, и дуней зэхэтыкӀэр, хэтхэр, хиубыду хъуахэр.

Línea de Wallace.jpg Cyclone Catarina from the ISS on March 26 2004.JPG 90 mile beach.jpg Gavin Plant.JPG
Биохэкумэтх Климатологиэрэ
Палеоклиматологиэрэ
Ӏуфэхэгъуэ хэкумэтх Дуней къэгъ-гъуэмрэ
Эколог. хэкумэтхрэ
Meridian convergence and spehrical excess.png Delicate Arch LaSalle.jpg Receding glacier-en.svg Meander.svg
Геодезиэ Геоморфологиэ Глациологиэ Гидрологиэрэ
Гидрографиэрэ
Khajuraho-landscape.jpg World11.jpg Soil profile.jpg Pangea animation 03.gif
Ланшафт экологиэ Океанографиэ Педологиэ Палеогеографиэ
Milankovitch Variations sv.png
ПлӀанэ геологиэ

Лъэпкъыгъуэ хэкумэтх[гъэтэрэзын]

Лъэпкъыгъуэ хэкумэтхым и нэхъышъхьэ лэжьыгъэхэр зытеухуар цӀыху зэхэтыкӀэм и зэгъэзэхуэныгъэм, шъэкӀыкӀыгъэм пылъыным, ахэр:

Qichwa conchucos 01.jpg Pepsi in India.jpg Christaller model 1.jpg Star of life.svg
Културэ хэкумэтх ЗэфӀэувэныгъэм и хэкумэтх Экономикэ хэкумэтх Медицинэ хэкумэтх
British Empire 1897.jpg UN General Assembly.jpg Pyramide Comores.PNG ReligionSymbol.svg
Тхыдэм и хэкумэтх Геополитикэ Джылэ хэкумэтх
иэ Демографиэ
Динхэм я хэкумэтх
US-hoosier-family.jpg RERParisVision2025.png Japanese tourists at Riffelsee.JPG New-York-Jan2005.jpg
Лъэпкъыгъуэ хэкумэтхым Траспортхэм я хэкумэтх Туризм хэкумэтх Урбан хэкумэтх