Вынд

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Вынд
Вынд
ЩӀэныгъэ хэкӀыгъэхэр
Лъэпкъышхуэ: Псэушъхьэхэр
Типхэр: Кордэхэ
ХэкӀ: Бзухэ
ХэкӀыгъуэ: Бзуужьхэ
Лъэпкъ: Вындхэ
Лъэпкъыгъуэ: Вындлъэпкъхэ
ЛӀэужъыгъуэ: Вынд
Латин цӀэр
Corvus corax Linnaeus, 1758
И щӀыпӀэр
сурэт

Wikispecies-logo.svg
Систематикэ
УикилӀэужьыгъуэм

Commons-logo.svg
Сурэтхэр
Уикисурэтылъэм

NCBI {{{1}}}

Вынд (лат-бз.: Corvus corax, ур-бз.: Вoрон) — бзухэм ящыщ, вынд лъэпкъ цlыкlум яхэт.

Аплъэпкъыр[гъэтэрэзын | edit source]

Бзуужь лъэпкъм яхэтхэм нэхъ ин. Икlыфэм икlыхьагъыр см. 60 - 65 мэхъур. Хъухэр нэхъ ин бзыхэм нэхърэ, адрей псомкlэ зэхьчху щытхэ. Хъухэм я дамэм икlыхьагъыр мм. 410 - 473, бзыхэм мм. 385 - 460. Я хьалъагъыр хъухэм г. 1, 100 - 1560, бзыхэм г. 798 - 1315. Дамэ зэгуэхахэм я бгъуагъыр м. 1, 20 мэхъу.

Я цыр къуагъми вындыжьми ям хуэду зы фэуэ щыт, ауэ вындыжьхэм зэрамыхьчыр я инагъымкlэ. Я цхэр фlыцlу щыт шхъуантlу иэ удзыфу хэлыдыкlыу. Чырхэм я цыр псыфэ-кlынфlу щыт, мы лыду. Бзу инхэм я цыхэр фlыцlэ; яшхьэр, пшъэр дамэхэр джоуэ плъыжьыфу лыду, ныбафэмкlэ шхъуэнтlафу лыду. Цы нэгъу лэныкъуэм тетхэм я кlэхэр памцlу щытхэ. Пэр памцlэ къэрууфlэ, фlыцlу щыту. Лъэбжъанэхэр ину щытхэ, гъэчаху. Кlапэр памцlу щыт, щы лъатэм идежь зэуэ гу лъыпту.

Вындым икъэлэтыхьын шэныр бзу-шъакlуэхэм нэхъ ехьч адрей вынд лъэпкъ цlыкlум ящыщ бзухэм къызэралъэтыхьым нэхърэ.

Здэпсэухэр[гъэтэрэзын | edit source]

Куэду здэпсэухэр Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Ипшъэ Африкэм.

Еуропэм ипшъэлъэныкъуэм Норвегиэм, Шуэциэм, Финлэндым къыщыкlэдзауэ Урысейм ишъхъэрэ лъэныкъуэр хэту ипшъэмкlэ макlкуэ Португалым, Перенейхэм, Урымым, Алыджым икъуэхьапlэ лъэныкъуэм, Болгарым, Румыным, Хы Фlыцlэм и lуфэхэм, Къаукъазым. Къуэкlыпlэмкlэ Курыт, Къуэхьапlэ Сыбырым Анадырим, Чукот хы тlыгуныкъуэм, Камчаткэм, Сахалиным, Курил хы тlыгухэм нэс щопсохэ. Ипшъэмкlэ: Ипшъэ Африкэм, Аравиэм, Палестиным, Шамым, Къажэрым, Афганистэным, Ишъхъэрэ-Къуэхьапэ Индиэм, Гималайхэм, Тебетымрэ Монголымрэ. Къуэхьапlэм Кобдомрэ Лоб-Нора нэс щопсохэ. Абы пэмыкlыу куэду Гренлэндымрэ Ишъхъэрэ Америкэмрэ щопсэухэ.

Япэрей Совет Къэралым ишlыпlэхэм здэпсэухэр: Ищхъэрэмкlэ Колымрэ (ур-бз. Кольский) Кáнин хы тlыгуныкъуэхэм, Тиман тундрэм, Щlыгу Кlэм, Колгу, Чмалым, Таймырым щыпсэухэкъым. Обымрэ Енисеймрэ я псыхъуэхэм гуп мыинхэу долъатэхэр, ауэ щыпсэухэркъым. Къуэкlыпlэмкlэ я щlыпlэр Хатангам носыр. Ипщэмкlэ дэнэ декlи щырокlуэ Хы Фlыцlэмрэ Къаукъазымрэ нэс, Туркменистаным и къуэщхьэ лъэныкъуэхэм, Къазэхъстаным тыншу иубыд щlыпlэхэр псэущхьэ-азэгъуэхэм иджыри загъэщакъым, абы аткlэ я щIыпlэхэр Монголым носыр.

Зэрыпсэухэр[гъэтэрэзын | edit source]

Щlымахуэхэм вындхэм цlыхухэм я гъунэгъуу заlыгъыр. Езыхэр бзу сакъыурэ щытхэщ, щlым фlыуэ тетхэщ, зокlуэфхэр. Дэлъэтеин щхьэкlэ япэ щIыкIэ тlэу-щэ мапкlэри итlанэ долъэтейхэ. КъагъэщIыр Ӏэсэхэм илъэс 15-м къыщыщlэдзауэ 69-м носыр.

Сыт щыгъуи зы щlыпlэм ису щытхэкъым. Къаукъазымрэ Туркменистанымрэ къущхьэ лъэныкъуэхэм вындхэм я ныкъуэращ къыдэнэр, илъэс гуэрэхэм зэрызууи къыдэнэ мэхъур. Туркменистаным бын къырача яуж гупху зэхохьахэ, бзуу 40 - 70 хуэдиз хъууэ, нэхъ макlыу щэм фlэкlыу гупу зэхохьахэ. Къэукъазым гъэ щlыlэхэм гупхэр ину щыткъым бзууэ 10-12 хуэдизу зэхэтщ. Еуропэ лъэныкъуэм бын къырача яуж вындхэр гуп-гупу мэкуэчхэ бзууэ 3-7 хуэдизу зэхэтхэу.

Яшххэр[гъэтэрэзын | edit source]

Вындхэм шхынкlэ зэхэдз яшъкъым. Нэхъыбу я шхыныр псэхэлlэл. Абы пэмыкlыу бындыр мэшъакlуэ губгъуэхэм, мэзкъуийхэм, къушъхьахъухэм, хым, псым я lуфэхэм. А къэбжэкlа шlыпэхэм вындым къыилъыхъуэхэр псэхэлlэл (унагъуэ псэушъхьа лlа: былым, джэд, хьа...) абы пэмыкlыу: губгъуэ псэушъхьахэр еубыд, джэдыкlэ абгъуэхэм илъхэр ирех, бзу чырхэр ехь, бжъэжъей, цlыв lамэ.

Зэрзэпыхьахэр[гъэтэрэзын | edit source]

Вындхэр щызэфlэувэхэр илъэситl щырикъум идежь. Хъурэ бзырэ зэргъуэтахэр зэхэкlыжьхэкъым. Абгъуэм джэдыкlэ щырилъхьар мазаем икlэм идежь. Ирилъхьар джэдыкlыу 4 -6 хуэдиз. Махуэ махуитl дэлъурэ мэкlэцlыр. Етlуанэр иэ ещанэр ирилъхьа яуж тесын кlедзэр. Зэртесыр махуэ 19 - 21. Чырхэр хъуми бзыми япlыр езыхэм яшхымкlэ чырхэри ягъашху. Абгъуэ пlыныр мазэрэ ныкъуэрэкlэ йокlуэкlыр. Лъэтэн кlадза яуж быныр куэдрэ нэхъыжъхэм ядэкlыгъу иджыри, бжыхьам икlэм идежь щызэхэкlыжьхэр.

Лъэпкъым зэрзэшъхьащыкlхэр[гъэтэрэзын | edit source]

  • Corvus corax corax - Еуропэ псом (Эспанымрэ Португалымрэ хэмыту) Кърым, Къаукъаз, Къэжэрым (Иран) ипшъэм нэс, Къуэхьапlэмрэ Ипшъэ Сыбырымрэ
  • Corvus corax varius - Ислэндымрэ Фарер хы тlыгухэмрэ
  • Corvus corax subcorax- Алыджымрэ, Азиэ Курытымрэ, Китайм икъуэхьапlэр (Гималайхэр хэмыту)
  • Corvus corax tingitanus - Ишъхъэрэ Африкэр, къуэкlыпlэмкlэ Киренаикимрэ Мерса-Матрухым нэсу, Канар хы тlыгухэр.
  • Corvus corax tibetanus - Азиэ курыту хъуар (Тыркменистаныр хэмыту), Гималайхэмрэ, Тибетымрэ.
  • Corvus corax kamtschaticus- Сыбырым, Монголым нэсу.
  • Corvus corax principalis - Гренлэндымрэ Ишъхъэрэ Америкэмрэ.
  • Corvus corax sinuatus - Америкэ Штат Зэгуэтхэм икъуэхьапlэ лъэныкъуэр, Ондурасымрэ Мексикэмрэ (хы тlыгу къабгъэдэлъхэри хэту).
  • Corvus corax laurencei - Джуртей, Шам, Къуэхьапlэ Къажэр (Иран), Ипшъэ-Къуэхьапlэ Индиэ, Азиэ Цlыкlур.
  • Corvus corax hispanus - Эспаниэ, Португал, Балеар хы тlыгухэр.

Сурэтылъэ[гъэтэрэзын | edit source]