ШоджэнцIыкIу Iэсхьэд и къуэ Алий

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
ЩоджэнцIыкIу Iэсхьэд и къуэ Алий
Сурэт
И лэжьыгъэр: тхакIуэ, усакIуэ
Къыщыхъуар: 1900 жэпуэгъуэм и 28(1900-10-28)
Къыздэхъуар: Къушмэзыкъуей, Тэрч област, Урысей империэ
Дунейм щехыжар: 1941 щакIуэгъуэм и 29(1941-11-29)[1] (41 гъ.)
Дунейм здехыжар: Бобруйск, Урысыху


ЩоджэнцІыкІу Iэсхьэд и къуэ Алий — тхакIуэ, адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтІылъа, зи лъэпкъ културэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа усакIуэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым пщIэ зэхуащIа тхакIуэшхуэ.[2][3].

Биографие[гъэтэрэзын | edit source]

ЩоджэнцІыкІу Алий 1900 гъэм Бэхъсэн къедзыгъуэм щыщ Къушмэзыкъуей къуажэм ( иджы Бэхъсэн къалэм хохьэ), мэкъумэшыщIэ бынунагъуэшхуэм къыщалъхуащ. Алий литературэр фІыуэ илъагъунымкІэ мыхьэнэшхуэ иІащ и адэшхуэ Пщыкъан щІалэ цІыкІур дэнэ кІуэми здишэу, хъыбархэм, таурыхъхэм, уэрэдхэм щІигъэдэІуу зэрыщытам. Адэшхуэм и фІыгъэкІэ ар пасэ дыдэу и лъэпкъ ІуэрыІуатэм пыщІа мэхъу.

1914 гъэм Алий къуажэ еджапІэр къеух. Абы иужькІэ ар зыкъомрэ щоджэ муслъымэн диным и лэжьакІуэхэм Бахъсэн къыщызэрагъэпэща еджапІэм.

1915 гъэм ЦІагъуэ Нурий и фІыгъэкІэ Алий макІуэ Темырхъан-Шурэ ( иджы Буйнакск) щыІэ егъэджакІуэ курсым. ЕхъулІэныгъэ хэлъу мы курсыр къызэриухам папщІэ, 1916 гъэм ар ягъакІуэ Кърымым, Бахъшысэрай къалэм дэт педогогэ еджапIэм. Али абы щыІэху Урысейм щокІуэкІ мазае буржуазнэ револуцэр. Кърымым йокІри 1917 гъэм Алий и хэкум къигъэзэжын къемыхъулІэу Тыркум макІуэ. Абдеж щыщIотIысхьэ егъэджак1уэ щагъэхьэзыр еджапIэм. Тыркум щыIэхукIэ Алий гугъуехь куэд ешэч: еджэнымрэ хьэлъэзехьэу лэжьэнымрэ абы зэдихьын хуей мэхъу, мэжэщІэлІагъэмрэ щыгъыныджагъэмрэ еныкъуэкъу зэпытщ. Абы щыІэху Алий фІыуэ зэрегъащІэ тыркубзэмрэ фрэнджыбзэмрэ.

1917 гъэм ЩоджэнцІыкІу Алий тхэн щІедзэр. Тыркум щыІэ щІыкІэ абы итхащ Жынгызмэ и нып фІыцІэжьыр, Нанэ, нэгъуэщІ усэхэри. Тыркум щыІэ адыгэхэр къыдэІэпыкъури 1919 гъэм Алий и хэкум къигъэзэжащ. Абы къыщІедзэ гъащІэщІэр ухуэнымрэ револуцэм и текІуэныгъэр гъэбыдэнымрэ хуэлажьэу.

Алий агитационнэ-гупышхуэ лэжьыгъэ ирегъэкІуэкІ. Баку щыІэ политикэ ударнэ курсым щІотІысхьэ. Ар къиуха нэужькІэ, Дагъыстэным щолажьэ. Сымаджэ мэхъури Къэбэрдейм къегъэзэж.

УсакІуэм и япэ поемэщ 1927 гъэм итха Хамэ щІыпІэм жыхуиІэр. Поемэр дунейм къытехьакъым и щхьэусыгъуэри белджылыкъым. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкІэ, ар теухуащ Хэкум икІыжа адыгэхэм Тыркумрэ Хьэрып къэралхэмрэ щателъ хьэзабырщ, щашэч тхьэмыщкІагъэрщ, я Адэ хэкум къызэрыхуэпабгъэрщ.

ЩоджэнцІыкІум и тхыгъэ нэхъыфІхэм ящыщ зыщ 1928 гъэм итха " Мадинэ" поемэр. ИужькІэ усакІуэм и Іэдакъэ къыщІэкІащ ЩІымахуэ жэщ (1929 гъ.), Тембот и дыгъуасэхэр (1933 гъ.), Партизан Жамбот (1934 гъ.) поемэ хьэлэмэтхэмрэ Хьэжыгъэ пут закъуэ (1931гъ.), Кхъужьей щІагъым (1933 гъ.) тепсэлъыхьыгъуэ гъуэзэджэхэмрэ. Мы тхыгъэ псори зытеухуар гъащІэжь блэкІарщ. Абыхэм ІупщІу ди нэгу къыщІагъэувэж адыгэ мэкъумэшыщІэм и псэукІар, и щхьэхуитыныгъэм щІэбэну цІыхубэм иригъэкІуэкІа бэнэныгъэ хьэлъэр, гугъуехь-бэлыхь мыухыр.

ЗэфІэкI ин зиІэ хъуа усакІуэр литературэ-IэщIагъэ лэжьыгъэм дехьэх, 1936 гъэм Налшык къалэм къоІэпхъуэ, Къэбэрдей-Балъкъэр ТхакІуэхэм я зэгуэтым и унэфэщI нэхъыщхьэ секретару лажьэу щІедзэ, икІи и гъащІэри игущІэри литературэ лэжьыгъэм хуеунэтІ. И лъэпкъэгъухэм къехъулІа щхьэхуит псэукІэр, гъащІэр ІупщIу къыхощ Хьэсет цІыкІу, Верховнэ Советым, СегъэгуфІэ махуэщІэм, Си махуитІ гъащІэ усэхэм.

ТхакІуэм нимытхысу къэна поэмэхэм ящыщщ Сохъуахъур (1936 гъ.), Дыщэ нэпсейхэр (1937 гъ.), Къызбрун (1938 гъ.) жыхуиІэхэр. ЩоджэнцІыкІу Али и гупсысэм и кууагъ-лъагагъымрэ и тхакIуэ Іэзагъэмрэ псом хуэмыдэу зыгъэбелджылыр Къэмботрэ Лацэрэ романымрэ Мадинэ поемэмрэщ.

Езы ЩоджэнцIыкІум зэрыжиІэгъащи, абы и тхыгъэхэм зыужьыныгъэрэ Іэзагърэ халъагъуэмэ, ар зи фIыщІэр япэрауэ, адыгэ ІуэрыІуатэрщ, етІуанэрауэ, А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, А.М. Горькэм, Т.Г.Шевченко, А.Н.Некрасов сымэ, нэгъуэщІхэми я тхыгъэхэрщ.

Абыхэм нэмыщI Али куэду урыс тхакIуэхэм я тхыгъэхэр адыгэбзэкIэ зэридзэкIыурэ ищIт, адыгэбзэкIэ адыгэ цIыхухэр абыхэм еджэфынхэ щхьа.

Ди республикэр илъэс тІощІ щрикъум ирихьэлІэу ЩоджэнцІыкІум 1941 гъэм етх Нырес си псалъэр уи деж жыхуиІэ и иужьрей поемэр — и лъэпкъым тхыдэ гъуэгуанэ икІуар, лІэщІыгъуэ кІыфІым къыхэкІыу ар гъащІэщІэм, социал псэукІэщІэм зэрыхуэкІар къыщигъэлъэгъуэжар.

Поэмэм къыдэкІуэу, а зэманым Алий усэ зыбжанэ етх, совет цІыхухэр бэнэныгъэ гуащІэм къыхуриджэу,гушхуэныгъэ яхилъхьэу. Ауэ ЩоджэнцІыкІур абыкІи арэзы мыхъуу, 1941 гъэм сентябрым и 15-м Хэку зауэшхуэм макІуэ, цІыхубэм и щхьэхуитыныгъэр ІэщэкІэ ихъумэжыну. Куэд дыдэ дэмыкIыуи ар зэрымыщIэкIэ гъэр мэхъури, а гъэм ноябрым и 29-м Бобруйск къалэм пэгъунэгъуу щыІэ немыцэ концлагерым усакІуэр йолІыхь.

Тхыгъэ нэхъыщхьэхэр[гъэтэрэзын | edit source]

  • Мадинэ (1928 гъ.)
  • Къамботрэ Лацэрэ (1929 гъ.)
  • Хьэсет цIыкIу (1936 гъ.)
  • Хьэжьыгъэ пут закъуэ (1940 гъ.)
  • НыбжьыщIэ хэхуа (1940 гъ)

Литературэ[гъэтэрэзын | edit source]

  • Али Шогенцуков// Институт Гуманитарных исследований Правительства КБР и КБНЦ РАН. — Нальчик. Издательский центр «Эльфа». 2003.
  • Теунов Х., Алий Шогенцуков. Путь поэта, Нальчик, 1950
  • Либединский Ю., Алий Шогенцуков, в его книге: Современники, М., 1958
  • Очерки истории кабардинской литературы, Нальчик, 1968
  • ХьэкІуащэ А., ЩоджэнцIыкIy Алий, Налшык, 1961 гъ.

ТехьэпIэхэр[гъэтэрэзын | edit source]

Гулъытэгъуэхэр[гъэтэрэзын | edit source]