Темрыкъуэ Мамсрыкъуэ

Къыздихар Уикипедиэ
Jump to navigation Jump to search

Темрыкъуэ Мамсрыкъуэ (? — 1601)

1565 гъэм июным и 17-м Мамсрыкъуэ Къэбэрдейм икlри Мэзкуу кlуащ. Иван Грознэм и унафэкlэ ар пащтыхьыр зыдэщыlэ Александровскэ слободам кlэлъыкlуащ. Мамсрыкъуэ и адэ Темрыкъуэ и цlэкlэ пащтыхьым елъэlуащ Темрыкъуэ къемыдаlуэ пщыхэм щахъумэну, Къэбэрдейм пащтыхьым и урысыдзэ хуигьэкlуэну.

Сентябрь мазэм Темрыкъуэ и лъэlум теухуауэ Иван Грознэм Къэбэрдейм пщы Мамсрыкъуэ щlыгъуу езым и дзэр игъэкlуащ, Темрыкъуэ къемыдаlуэ къэбэрдей пщыхэм, Пщыlэпщокъуэрэ и къуэшхэмрэ щахъумэну, дзэпщ И. Д. Дашков муромцхэмрэ мещерянхэмрэ я боярхэр и гъусэу, Иван Фестовым Михайловэ къэзакъхэри ящlыгъужу (Кро, т. I, с. 12).

Мамсрыкъуэ пащтыхьышхуэм къригьэжьэжащ дьяк М. И. Ржевскэ лlыкlуэри къыщlигъужри. Инал

1566 гъэм октябрь мазэм Къэбэрдейм Темрыкъуэ и лъэlукlэ Иван Грознэм къигъэкlуа дзэпщ Иван Дашковрэ дьяк Матвей Ржевскэмрэ ежьэжахэщ. Абыхэм Къэбэрдейм (Псыхуабэкlэ) щызэхакъутащ Пщыlэпщокъуэрэ и къуэшхэмрэ я къуажэхэр, цlыху куэди къаубыдащ, lэщ куэди къахуащ. А зауэхэм цlыху куэди хэкlуэдащ, уlэгъи щащlащ.

А гъэ дыдэм, урысыдзэхэр Къэбэрдейм икlыжа иужь, шамхал (къумыкъу) хъан Будэ къэбэрдей пщыхэр езыр-езыру зэрызэзэуэжхэр къигъэсэбэпри и дзэхэр и гъусэу Къэбэрдей хэкум къихьащ, Къейтыкъуэ Пщыlэпщокъуэ и лъэныкъуэу Темрыкъуэ къезэуэну. А зауэм Темрыкъуэ и къуэхэми и уэркъыдзэхэми Будэ и дзэхэр зэтраукlащ. А зауэм хэкlуэдащ Буди и къуэшри.

Пащтыхьым и дзэхэр Къэбэрдейм щикlыжам махуэл дагъэкlакъым Темрыкъуэ и бий Пщыlэпщокъуэ сымэ (кърым хъаным lэщlэлъ Нэгьуей Цlыкlуми). Темрыкъуэ и Къэбэрдейр яхъумэн папщlэ, Иван Грознэм елъэlуу Тэрчрэ Сунжэрэ щызэхэхуэм деж, Тэрч псы икlыпlэм хуэзэу къалэ щаухуэну Темрыкъуэ и къуэ Матловыр (Матlэ — Къ. Ч.) уэркъ шу 30 и гъусэу кlуащ. А лъэlум теухуауэ пащтыхьым къалэ ухуакlуэ пщы Андрей Бабичевымрэ Петр Протасьевымрэ къигъакlуэри, lэщэкlэ зэщlэузэда фочауэхэри ящlыгъуу, 1567 гъэм Тэрч къалэр Сунжэ и сэмэгурабгъум (ар Тэрч псым щыхэхуэм и деж) щаухуащ (Кро, т. I, с. 13, 393).

Тэрч къалэр зэраухуамкlэ къумыкъухэмрэ Пщыlэпщокъуэ и Къэбэрдеймрэ кърым хъаным и унафэм щlигъэкlыну Иван Грознэр хущlэкъуу илъытэри Долэт-Джэрий бжьыбжьу къыхуигъэуващ урысхэм Тэрч къалэр lуахыжыну, япэм хъаным ирату щыта щlалэ, хъыджэбз тыгъэхэр, цlыху щищ иратыну.

1567 гъэм октябрым и 9-м урыс лlыкlуэу Кърымым щыlэ А. Ф. Нагой Посольскэ приказым къызэритхамкlэ, а гъэхэм Мамсрыкъуэ щыlащ Иван Грознэм деж — дзэ къыlихыну, тыркухэм я телъхьэ шэрджэсхэр, Къазий

(Нэгъуей Цlыкlум я хъаным) и щыкъу адэ Пщыlэпщокъуи я гъусэжу къазэун папщlэ.

Пщыlэпщокъуэ и Къэбэрдейм Темрыкъуэ езауэу зэрыщытам, Пщыlэпщокъуэ и малъхъэ Уракъ Къазий кърым хъаным и унафэм зэрыщlэтым къыхэкlыу, щытагъэнущ Пщыlэпщокъуэ а лъэхъэнэм Тыркум lэщlэлъ. хуэдэу зылъыти зэрыщыlар (Кро, т. I, с. 392).

Мамсрыкъуэ и адэм щlыгъуу кърым тэтэрхэми, тыркухэми, шэрджэсхэми, къумыкъухэми къимыкlуэту япэщlэтащ. Ар тхыгъэм къыхощ — кърым хъаныкъуэ Адыл-Джэрий гъэр зэрищlар. Абазэхэм щадэзэуам lэрубыд хъуа зэшитlыр куэдрэ кърым хъаныкъуэмрэ хъанымрэ къамыутlыпщыжу яlыгъащ.

1570 гъэм декабрь мазэм Иван Грознэм хуитхащ Долэт-Джэрий Темрыкъуэ и къуитlыр, Мамсрыкъуэрэ Бебэрыкъуэрэ, Адыл-Джэрий иубыдахэр, езым и лlыкlуэ Афанасий Нагой и гьусэу къыхуаутlыпщыжыну щlэлъэlуу; езы хъаныр абы я пlэкlэ къызыщlэлъэlуар хуащlэну игьэгугъащ.

1571 гъэм январым и 10-м Посольскэ приказым унафэ ищlащ урыс хъыбарегъащlэу Кърым ягъэкlуам, Богдан Шапкиным, пащтыхьым и тхылъхэмрэ улахуэмрэ пщы Мамсрыкъуэрэ Бебэрыкъуэрэ иритыжыну. Богдан Шапкиным унафэ хуащlащ лlыкlуэ Афанасий Мамсрыкъуэрэ Бебэрыкъуэрэ хуэзэу пащтыхьым и сэламыр ирихыжыну, я узыншагъэм щlэупщlэну, тхылъыр яритыну, улахуэри, щыгъын фэилъхьэгъуэхэри, нэгьуэщl тыгъэхэри тхыгъэхэм зэритым хуэдэу яритыну. Мамсрыкъуэ хурирьэша улахуэри щыгъын фэилъхьэгъуэри (джэдыгу, пыlэ, джанэ, щэкl, вакъэ) lихащ. Адрей хьэпшыпхэр яlихакъым, “страхынущ” жиlэри (Кро, т. I, с. 31).

Апрелым и 11-м Петр Ибаковымрэ Кадыш Кудиновымрэ хъаныкъуэ Адыл-Джэрий деж къикlыжа нэужькlэ Афанасий, Богдан сымэ къыжраlащ: “Фи пащтыхьым Мамсрыкъуэ теухуауэ сэ къысхуитхамэ, дызэгурыlуэнкlэ хъунт. Иджы щхьэщэхужыпщlэу Мамсрыкъуэ щхьэкlэ къагьэувыр дыщэ сом 10000-щ, фэ абы папщlэ дыщэ сом 7000 нэхърэ мынэхъ мащlэ Кърым къыщызэфтмэ, дызэгурыlуэнщ”. Абы и жэуапыр апрелым и 12-м Афанасий сымэ хъаныкъуэ Адыл-Джэрий и деж Салгир Нагъуей Сеундюковыр ягъакlуэри жрырагъэlащ: нэхъыбэ дыдэу уасэу пащтыхьым иритыныр сом 1500-рэщ, ар къыщратынур Мэзкуущ. Адыл-Джэрий зытемыкlынур дыщэ сом 7000-щ, ари Кърым щратыну.

1571 гъэм июным и 17-м урыс хъыбарегъащlэу Кърымым ягъэкlуа Северюкэ Клавшев и пщэ ирилъхьащ “Михаил и къуэш Мамсрыкъуэрэ Бебэрыкъуэрэ дэнэ щыlэми, я lуэху дауэ щытми, хъаным щхьэщэхуж уасэу къигъэлъагьуэр зыхуэдизри къищlэну, ар итхыну”. Урысей лlыкlуэ Нагой Афанасий пащтыхьым унафэ зэрищlа уасэмкlэ гъэрхэр хъаным къаритыжынрэ къаримытыжынрэ зэхигъэкlын хуейуэ унафэ хуащlащ. Щхьэщэхуж уасэр пащтыхьым Нагой Афанасийрэ Шапкин Богданрэ яхуитхауэ щыта сом 1500-м фlамыгъэкlыну, абы тету зэпсэлъэнхэу унафэ ящlащ.

Посольскэ приказым и архивым къыхэщыркъым Мамсрыкъуэрэ Бебэрыкъуэрэ щхьэщэхужыпщlэ щlатауэ е нэгьуэщl хъыбар щыlауэ.

Апхуэдэу lуэхур lэпэдэгъэлэл щlэхъуам и япэ щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэу къэувар Иван Грознэм царь цlэр зыфlищыжа нэужь абы залымыгъэ, лей куэд, хьэкlэкхъуэкlагъэ зэрызэрихьарщ: 1565 гъэм къыщыщlэдзауэ 1572 гьэм нэс Московскэ къэралыгъуэм цlыху мин куэд зыхьа “лъыгъажэ” зауэхэр, мафlэс зэхэкъутэныгъэхэр щригъэкlуэкlащ. Пщыхэми, бейхэми, къулыкъу хуэзыщlэхэми, езым и телъхьэхэми, и бийхэми, тхьэмыщкlэхэми — псом я деж тепщэныгъэ мардэншэ щигъэуват. Къулыкъум пщыхэри къызыхэкlар зымыщlэж къулейсызхэри куэду хишэрт, а псом абы и унафэ ткlийхэр гущlэгъу зыми хуамыщlу ягъэзащlэрт. 1570 гъэм опричнэ дзэр Иван Грознэр я lэтащхьэу поход ежьэри Клин, Тверь, Новгород, нэгъуэщl къалэ куэди зэхикъутащ. Я мылъкухэр дзэм зэрапхъуэрт, къытрахт, къалэхэр ягьэсырт. Цlыхухэр мин бжыгъэкlэ яукlырт. Царым цlыхухэм лей бзаджэ ярихырт; лей зытехуэхэр пщыхэмрэ бейхэмрэ я закъуэтэкъым, атlэ мэкъумэшыщlэ цlыхубэри къалэдэсхэри дагъакlуэрт яукlхэм. Iэубыдыпlэншэу лей зезыхьахэри куэду езым иригъэукlыжырт, абыхэм я мылъкухэри я щlапlэхэри зэрыригъапхъуэрт, ар зригъэукlахэми абыхэм я лъэужьыр гъуэгу яхуищlырт. Ливон зауэ хьэлъэр екlуэкlрэ пэт, а зауэм шытекlуэн папщlэ, къэралыр дзэ къарухэмкlэ лъэщ щlыным теухуауэ лэжьыгъэшхуи иригъэкlуэкlыртэкъым пащтыхьым.

Етlуанэ щхьэусыгъуэр Долэт-Джэрий 1571 гъэм май мазэм Мэзкуу къытеуэу игъэса нэужь, Иван Грознэр Ярослав, Ростов къалэхэмкlэ зэрикlуэтарщ, езым и дзэзешэхэр Урысейм епцlыжауэ илъытэу зэриукlарщ.

1578 гъэм апрель мазэм царь Иван Васильевичым тхылъ къыхуригъэхьащ Мамсрыкъуэ Тэрч къалэр зэфlэгъэувэжынымрэ къэбэрдей пщы Идар Къамболэт улахуэ етынымрэ теухуауэ. Мы документым къегъэлъагъуэ 1566—1567 гъэхэм Темрыкъуэ и лъэlукlэ Тэрчрэ Сунжэрэ щызэхэхуэм деж дзэзешэ Лука Новосильцевым щиухуауэ щыта быдапlэр куэдрэ а щlыпlэм зэрыщымыlар, ар кърым хъан Долэт-Джэрий къыпиубыду lуахыжын хуей хъуауэ зэрыщытар. Дэ тщlэркъым Мамсрыкъуэ Кърымым къыщикlыжа зэманыр.

Тэрч къалэр якъутэжа нэужь, япэ лlыкlуэхэр 1588 гъэм Мэзкуу кlуауэ ябж. Къэбэрдей пщы нэхъыжь Къамболэт и цlэкlэ Мэзкуу щыlащ Мамсрыкъуэрэ Къамболэт Къундетрэ. Абыхэм я лъэlукlэ пащтыхь Федор Ивановичым Идар и Къэбэрдейр щlигъэуващ урысей унафэм — улахуэри къриту, я бийхэми щихъумэну къигъэгугъащ. Тыркуми, Кърымми, Къумыкъуми щахъумэн папщlэ, Тэрч и lуфэм къалэ щрагъэухуэну пащтыхьым елъэlуащ. Пащтыхьым Мамсрыкъуэрэ Къундетрэ я лъэlухэр къахуищlащ.

Тхыгъэхэм къагъэлъагъуэ Къамболэт и лlыкlуэхэм щхьэж и увыпlэу Урысейм щиlар зыхуэдэр, абы пщlэуэ къыхуащlу щытар. Къапщтэмэ, Мамсрыкъуэ сом 50-рэ дыжь джэдыгурэ, Къундет сом 30-рэ джэдыгурэ, Биту Елбэздыкъуэ сомих, адрей цlыху пщыкlузым сом щырыщ къратащ.

А гъэм июль мазэм пащтыхььш иратащ псалъэ быдэ Урысейм пэжу бгъэдэтыну, я адэхэр Иван Грознэм пэжу зэрыхущытам хуэдэу Федор Ивановичым къулыкъу хуащlэну. Урысейм и бийхэм, Тыркуми, Кърымми, Къумыкъуми, абыхэм япыщlа Пщыlэпщокъуэ и бынхэми, Талъостэнхи, Джылахъстэнхи ягуэмыхьэнхэу псалъэ быдэ ятащ. Июлым и 25-м Мамсрыкъуэрэ Къундетрэ я уэркъхэри ящlыгъуу Урысейм пэжу бгъэдэтыну псалъэ быдэ ятащ.

Тхыгъэхэм къызэрыхэщымкlэ, Мамсрыкъуи, Пщыкъани, Къундети, Думэныкъуи, Елбэздыкъуи, Щэнджэлеи, Битемрыкъуи, я къуэш псоми пащтыхьым псалъэ иратащ къулыкъу хуащlэну, пащтыхьым и бийхэм зэгъусэу зэдезэуэнхэу.

1589 гъэм Къамболэт дунейм ехыжа нэужь, Идар и Къэбэрдейм псом нэхърэ нэхъ хыхьэхэкl щызиlэу щытар Мамсрыкъуэщ — урысей тхыгъэхэм къызэрыхэщым тетщlыхьу аращ. Къамболэт и ужькlэ а Къэбэрдейм пщы нэхъыжьу щыхах Къейтыкъуэхэ Пщыlэпщокъуэ и къуэш Аслъэнбэч, ари а гъэм дунейм ехыжа нэужь, а гъэ дыдэм октябрым и 14-м Тэрч къалэ дэс дзэзешэ А. И. Хворостининым деж къэкlуащ Сунжэ къэзакъхэм я lэтащхьэ Василий, Аслъэнбэч и къуэш Жансэхъу, Хьэту, Мамсрыкъуэ, Битемрыкъуэ, Елбэздыкъуэ, я уэркъхэри ящlыгъужу. Япэм зэрызэгурыlуам тету ахэр пащтыхьым елъэlурт и унафэм щlигъэтыну, пщы нэхъыжьу Аслъэнбэч и къуэш Жансэхъу зэрыхахари жаlащ. Жансэхъу Къэбэрдей псом пщlэ щыхуащlу, фlэлlыкl зиlэ пщы нэхъыжьу зэрыщытри жаlащ. Абы пащтыхьым и улахуэрэ щыгъыныгъуэрэ иратыну, Тэрч къалэ зэрыщымыlэри пащтыхьым иригъащlэмэ, и гуапэт дзэзешэм. Тхыгъэхэм наlуэ щохъу lуэхум Хьэту хэлlыфlыхьауэ Къэбэрдейр зэщlэгъэуlуэным теухуауэ. Жансэхъу и къуэр къашэу Тэрч къалэ шэсыпlэу къратыхункlэ, абы и пlэкlэ Мамсрыкъуэ къэнащ. Мамсрыкъуэ жану, жыджэру мы lуэхухэм зэрыхэтам ари и щыхьэтщ.

1590 гъэм Мамсрыкъуэ къумыкъупщым гъэру иубыдри иlыгъащ. Къумыкъупщым лъэкl къигъэнакъым, Мамсрыкъуэ кърым хъаным и унафэм щ1игъэувэн щхьэкlэ. Ауэ абы зыри къикlакъым. Мамсрыкъуэ Урысейм пэжу бгъэдэту зэрыщытым зыкlи яхутекlакъым. Ар Федор Ивановичым лъапlэныгъэ ину илъытэри дзэзешэ пщы Григорий Засекиным Мамсрыкъуэ и улахуэр хуригъэшащ. 1591 гъэм дагъыстан шамхалым Георгий Засекиныр Мамсрыкъуэ и уэркъыдзэр щlыгъуу щезэуарщ Сулакъ псы lуфэр щаубыдар. Сунжэ деж Тэрч къалэри Сунженскэ быдапlэри 1588—1590 гъэхэм яухуащ. А псор ящlэн хуей щlэхъуар Кърымым, Тыркум, Шамхалым, Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я деж Урысейм и лъэр щамыгъэувыну, урысхэмрэ а лъэпкъхэмрэ я зэпыщlэныгъэр къызэпаудыну я ужь зэритырт. 1591 гъэм кърым хъан Къазий-Джэрий Мэзкуу щlытеуари арат, ауэ ари урысхэм къызэпаудащ.

Урысей пащтыхьым зэрилъытэмкlэ, Къэбэрдейм пщышхуэу щыщытын хуейр Мамсрыкъуэт. Абы Мэзкуу тхылъ къритащ пщышхуэу ягъэуву. А пащтыхь унафэм Къэбэрдейм щыхабзэр — зи чэзу пщы лlакъуэм къыхэкlыу пщышхуэр зэрыхах хабзэр къикъутащ. Абы къэбэрдей пщы-уэркъхэр къызэщlиlэтащ. Къазий и Къэбэрдейр “щэхуу” а пащтыхь унафэм пэщlэуващ. Къазий гъэпцlагъэкlэ, фо махъсымэ иригъэфэн хуэдэу, игъэхьэщlэну, езым и деж Думэныкъуэрэ Мамсрыкъуэрэ иригъэблагъэри зэкъуэшитlыр 1600 гьэм иригьэукlащ (Кро, т. I, с. 385). Ар къэмыхъункlэ хъунут, Мамсрыкъуэ пщышхуэу Мэзкуу игьэувыну тхылъ къримытамэ.

Пащтыхь дзэзешэхэу Астрахан, Тэрч къалэхэм щыlахэми пащтыхьым и чэнджэщэгъухэми Къэбэрдей псом къуажэу исхэмрэ пщы-уэркъхэм абыхэм щаlэщlэлъ жылагъуэхэм цlыхуу, мылъкуу къащылъысымрэ гулъытэ хуащlыну хуейтэкъым. Пщы лlакъуэ, пщы къудамэхэр зэш зэрыпl-зэбынхэу зэрызыщхьэщыкlымрэ, ахэр Тырку, Кърым лъэныкъуэмрэ пыщlауэ зэрыщытым, урысхэм я бийхэм я телъхьэу цlыхуи мылъкуи зыбгъэдэмылъыж Идархэ бжьыпэр епткlэ Урысейм и lуэхур Къэбэрдейм щыдэха зэрымыхъунум пащтыхьым гу лъегъэтэн зэрыхуейр а зэманым къэгъэсэбэпа хъуакъым. Зы псалъэу жыпlэмэ: Къэбэрдеишхуэм, Къазий и Къэбэрдейм, къуажэ 50 хыхьэрт, абы уэркъыу 1000-м щlигъу нэхърэ нэхъыбэ дэст. Талъостэнхэ ящыщ пщы Ибакъ къуажэу 40 нэблагьэ, уэркъыу 700 lэщlэлът. Думэныкъуэрэ Мамсрыкъуэрэ я адэшхуэм и къуажэхэм щыщу къахуэнар къуажэ 11 хъурт, абы цlыхуу щыпсэухэр 250-м тlэкlу щlигъуу арат. Идарейм къуажэу исахэр Темрыкъуэрэ и къуэшхэмрэ я къуэхэм тlэкlу-тlэкlуу зэхуагуэшыжат: Биту Нартшу къуажиблт иlэжыр; Жылэгъуэт Къанкълыш и къуэ Щэнджэлей къуажэ иlэжакъым, цlыхуу зы мин иlэжауэ аращ. Къамболэт и къуэхэм къуажиплl, уэркъ 35-рэ яlэжащ. Мы документхэм къагъэлъагъуэ Къэбэрдеишхуэмрэ Къэбэрдей Цlыкlумрэ Идархэ пщышхуэ увыпlэ дэнэ къэна, атlэ пщы нэхъыжь увыпlэ къазэрыщыхуэмынэжар. Ищхьэмкlэ къыщыхэщащ Анзорхэ, ипэу Идархэ я лlакъуэлlэшу щытахэр, мы дызытепсэлъыхь зэманым абы къазэрыбгъэдэмытыжар