Къэбэрдей-Балъкъэр

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн

Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ
Кабардино-Балкарская Республика
Къабарты-Малкъар Республика

Flag of Kabardino-Balkaria.svg Coat of Arms of Kabardino-Balkaria.svg
Къэбэрдей-Балъкъэрым и нып Къэбэрдей-Балъкъэрым и дэмыгъэ
Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ на карте России
Къэлащхьэр НалщӀэч
И инагъыр

- Псори
- % псым иубыдыр

78-нэ

12 500 км²
0,2

Джылэр

- Псори
- Джылэм и Ӏувагъыр

60-нэ

893 697 цӀыху (2010)
71,5 цӀыху/км²

Федерал куейхэр Ишъхъэрэ-Къаукъаз федерал куей
Эконом куейхэр Ишъхъэрэ-Къаукъаз эконом куей
Нэхъышъхьэбзэр адыгэбзэ, урысыбзэ, къэрэшей-балъкъэрыбзэ
Президент КIуэкIуэ Александр и къуэ Юрэ
Премьер-министр Меркулов Александр
УФ-м и къэралым и кодыр 07
Зэманыгъуэр MSK (UTC+3)
Kabardino Balkaria Republic map.png

Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ (Къэбэрдей-Балъкъэр; ур-бз. Кабардино-Балкарская Республика; къэр.-балъкъ. Къабарты-Малкъар Республика) — Урысей Федерацэм хыхьэ республикэ[1].

Къэралыгъуэ щыхъуар — 1 фокӀадэ 1921 гъэм. Къэлащхьэр — НалщӀэч.

Игъунапкъэхэр здырикӀуэ[гъэтэрэзын]

Ставропол къэралым ипшъэлъэныкъуэмкӀэ, Ишъхъэрэ Осетиэм къуэкӀыпӀэлъэныкъуэмкэ, Курджым ипшъэлъэныкъуэмкӀэ, Къэрэшей-Шэрджэсым къухьэпӀэлъэныкъуэмкӀэ.

Хэкумэтхыр[гъэтэрэзын]

Республикэр нэхъыбэу бгыщӀыналъэщ зытетыр, цӀыӀэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щӀыр захуэщ.

ИпшъэрэмкӀэ зэгуэтукъуршиплӀ ирокӀуэхэ, Къаукъазышхуэм щыщу, ахэр: Меловой, Скалистэ, Боковой, Главнэ (иэ Водоразделнэ).

  • ЛэгапӀэ нэхъ иныр: Ӏуащхьэмахуэ (5 642 м) Урысейми и Къаукъазми и нэхъ лэгапӀэ дыдэщ;
  • ИкӀыхьагъ нэхъ иныр щӀыӀэпӀэмкӀэ уикӀыу хуэбапӀэмкӀэ укӀуэмэ: 167 км;
  • ИкӀыхьагъ нэхъ иныр къуэкӀыпӀэмкӀэ уикӀыу къухьэпӀэмкӀэ укӀуэмэ: 123 км.

Псыхэр[гъэтэрэзын]

Гуэлхэр[гъэтэрэзын]

  • Гуэл ЩхъуантӀэхэр
  • Тэмбукъан гуэл

Псыкъелъэхэр[гъэтэрэзын]

  • Шэджэм псыкъелъэхэр
  • Хьэбэз псыкъелъыххэр

Тхыдэр[гъэтэрэзын]

Тхыгъэ нэхъышъхьэхэр: Къэбэрдей, Балъкъэр

1922 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр автоном област яшъа, 1936 гъэм АРСС хъуа. Къэралыгъуэ зауэшхуэм Къэбэрдей-Балъкъэрым зэхагъэхьауэ щыта 115-рей шу дивизиэ, и тхьэмаду Скороход А., Къаукъазым и зауэмрэ Сталинград зауэмрэ цӀэрыӀу къыхэкӀа. 1942 гъэм къэралым и нэхъыбэ шӀыпӀэр НалщӀэчи хэту джэрмэныдзэм окупациэм щиӀыгъа, 1943 гъэм и щӀышылэм зэрщыту советхэм я ӀэнатӀэм хэхьэжьа. 1944 балъкъэрхэр зэрырагъэкӀам шъхьэкӀэ къэралым Къэбэрдей АРСС траӀуэ, 1957 гъэм аргуэру Къэбэрдей-Балъкъэр АРСС мэхъужь. 1992 — Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ мэхъу.

2008 гъэм Урысейм и Банкым тхыдэм теухуа ахъшэ къыдигъэкӀа, Къэбэрдей-Балъкъэрым теухуауэ

Жылэр[гъэтэрэзын]

  • ЦӀыху дэсыр — 894, 324 (1 щӀышылэм 2009)
  • ЦӀыху дэсым иӀувагъыр — 71, 4 цӀыху/км² (2009)
  • Къалэм щыщу — 56, 1 % (2009)
Лъэпкъ Зэрыхъур 2002 гъэм,
мин (*)
Адыгэхэр 502,3 (55,3 %)
Урысхэр 227,9 (25,1 %)
Балъкъэрхэр 107,3 (11,6 %)
Осетинхэр 9,8 (1,1 %)
Туркухэр 8,8
Хуэхуэлхэр 7,6
Ермэлыхэр 5,3
КIэрейхэр 4,7
Мычгышхэр 4,2
Алмэнхэр 2,5
Цыджанхэр 2,4
Турку-месхетэхэр 2,3
Азэрбиджанхэр 2,3
Лакхэр 1,8
Куржыхэр 1,7
Къэрэшэйхэр 1,3
Мышхэнхэр 1,2
Урысыхухэр 1,2
Журтхэр 1,1
къэгъэлъэгъуар 1000 фӀэкӀыу хъу лъэпкъхэра

Къалэхэр[гъэтэрэзын]

Къалэ мин 10 фӀэкӀыу здыдэсхэр
1 щӀышылэмкӀэ 2009 гъэм
Налшыч ехуха-269,2
Нартан 12,3 (2003)
Прохладнэ ехуха-60,1
Щхьэлыкъуэ 11,2 (2003)
Бэхъсэн ехуха-37,3
Ислъэмей 10,6 (2003)
Нарткъалэ ехуха-33,4
Шэджэм ЕтӀуанэ 10,6 (2003)
Майскэ дэкӀуея-27,3
Зейкъуэ 10,3 (2003)
Къруукъуэ ехуха-20,1
Чэнж 10,3 (2003)
Тэрч дэкӀуея-19,8
Хьэсэней 10,2 (2003)
Шэджэм дэкӀуея-18,3

АдминистрациэмкӀэ зэрыгуэшар[гъэтэрэзын]

Къедзыгъуэхэр: Къалащхьэхэр: Къэб-балъ.куейхэр003.jpg
Бэхъсэн къедзыгъуэ Бэхъсэн
Дзэлыкъуэ къедзыгъуэ Дзэлыкъуэкъуажэ
Лэскэн къедзыгъуэ (2003 гъэ лъандэрэ) Анзорей
Майскэ къедзыгъуэ Майскэ
Прохладнэ къедзыгъуэ КъалэкӀыхь
Тэрч къедзыгъуэ Тэрч
Аруан къедзыгъуэ Нарткъалэ
Шэджэм къедзыгъуэ Шэджэм
Шэрэдж къедзыгъуэ (1994 гъэм ипэ — Советскэ) Къущхьэтау
Ӏуащхьэмахуэ къедзыгъуэ (1994 гъэ лъандэрэ) Къруукъуэ

Къалэ республикэ ӀэнатӀэгъуэм щӀэтхэр[гъэтэрэзын]

Мэкъумэш лэжьыгъэхэр[гъэтэрэзын]

Гулъытыгъуэхэр[гъэтэрэзын]

ТехьэпӀэхэр[гъэтэрэзын]