Къаукъаз

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Kaukasus.jpg

КъаукъазЕуропэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъэм тету, Хы ФӀыцӀэм, Хы МыутӀэм, Хы Каспийм я зэхуакум дэту. Къаукъаз къушъхьахэм хэт (Къаукъазышхуэм) абы къыбгъэдэлъ шӀыпӀэхэри иубыду: Ишъхъэрэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Ипшъэ Къаукъаз (КъаукъазкӀыб).

Ишъхъэрэ Къаукъазыр Урысейм хеубыдэ, Курджым икъуэ зытӀущым щымыхъукӀэ.

Ипшъэ Къаукъазыр Азэрбиджаныр, Апхъазыр, Ермэлыр, Ипшъэ Осетиэр, Курджыр джоуэ хеубыдэ.

Нэхъ лъагэ пӀэр — м 5 642 ( Ӏуащхьэмахуэ )

Къэрал хэтхэр[гъэтэрэзын]

Caucasus-political-ru.svg
Flag of Azerbaijan.svg Азэрбиджан (Flag of Azerbaijan.svg Нахичеван куей) Flag of Abkhazia.svg Апхъаз
Flag of Georgia.svg Хъырцей (Flag of Adjara.svg Аджариэ) Flag of Nagorno-Karabakh.svg Къушъхьа-Карабах республикэ
Flag of Armenia.svg Ермэлы Flag of Turkey.svg Тырку (КъуэкӀыпӀэ Анатолий)
Flag of South Ossetia.svg Ипшъэ Осетиэ

Урысейм иубыдыр:

Flag of Adygea.svg Адыгэ республикэ Flag of Kabardino-Balkaria.svg Къэбэрдей-Балъкъэр
Flag of Dagestan.svg Дагъыстэн республикэ Flag of Karachay-Cherkessia.svg Къэрэшей-Шэрджэс
Flag of Ingushetia.svg Ингуш республикэ Flag of the Chechen Republic.svg Мычгыш республикэ
Flag of North Ossetia.svg Ишъхъэрэ Осетиэ республикэ Flag of Stavropol Krai.png Ставропол къэрал
Flag of Krasnodar Krai.png Краснодар къэрал

Хэкумэтх[гъэтэрэзын]

Къаукъазым шӀыуэ иубыдыр мин 440 км², абы шӀыпӀэ хэтхэр: Ишъхърэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Къаукъазышхуэ, КъаукъазкӀыб губгъуэхэр (Курамрэ Араксымрэ я псыхъуэхэр, Колхидэмрэ джоуэ), Къаукъаз ЦӀыкӀур, Джавахет-Ермэл бгыхэр (я ишъхърэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр).

Ишъхърэ Къаукъазым и пашъхьэм Ставропол бгыхэр ит (Нэхъ илъагапӀэр Ӏуашъхьа Стрижамент, м 831 хъууэ) Псыжъ-Хы МыутӀэ губгъуэмрэ Тэрч-Гум губгъуэхэмрэ зэхигъэкӀыу. Ишъхъэрэ Къаукъазым Тэрчымрэ Сунжэмрэ я зэхуакум тэрч-джабэхэмрэ сунжэ-джабэхэмрэ дэлъ я зэхуакум Алханчурт къуэр ирикӀу.

Къаукъазышхуэм и къушъхьэ зэхэтыкӀэр мэгуэч КъуэхьапӀэмкӀэ, хомурэ Тэман хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ дэкӀуэурэ Ӏуащхьэмахуэ нэсыху (инэхъ лъагапӀэр — м 5 642). Iуашъхьэшхуэ КурытхэмкӀэ (Ӏуащхьэмахуэрэ Къэзбэч Ӏуащхьэрэ я зэхуакум), КъуэкӀыпӀэмкӀэ Къэзбэч Ӏуащхьэ идежь къыщыкӀэдзауэ Апшерон хы тӀыгуныкъуэм нэс ехын кӀидзу. Курыт лъэныкъуэр Ӏуашъхьахэм зэву ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмрэ къуэхьапӀэ лъэныкъуэхэмрэ бгъуэуэ макӀуэхэ. Къаукъазышхуэм и Ӏуашъхьэхэм Ишъхъэрэ Къаукъазымрэ Къаукъаз кӀыбымрэ зэхагъэкӀыр я гъунапкъу ирикӀуу.

Лъэпкъхэр[гъэтэрэзын]

Къаукъаз лъэпкъхэр гуп щыуэ мэгуэчхэ:

  • Къаукъазыбзэ лъэпкъхэр: абазэхэр, апхъазхэр, авэрхэр, агулхэр, адыгэхэр, арчинхэр, андийхэр, ахваххэр, багулалхэр, бежтинхэр, ботлыхэр, будуххэр, гинуххэр, годоберинхэр, гунзибхэр, даргинхэр, дидойхэр, ингушхэр, каратинхэр, крызыхэр, курджы-джуртхэр, курджыхэр, лэкъхэр, лезгинхэр, мычгышхэр, рутулхэр, табасаранхэр, тиндийхэр, удинхэр, хваршинхэр, хиналугхэр, цахурхэр, чамалалхэр джоуэ, пэмыкӀхэри.
  • туркубзэ лъэпкъхэр: азэрбиджанхэр, балъкъэрхэр, къэрэшейхэр, къумукъухэр, нэгъуэйхэр, тырку-месххэр.
  • къажэрыбзэ (ираныбзэ) лъэпкъхэр: къушъхьа джуртхэр, курдхэр, осетинхэр, талышхэр, тытхэр.
  • пэмыкӀ индоеуропей лъэпкъхэр: ермэлыхэр, алыджхэр, урысхэр.

Сурэтылъэ[гъэтэрэзын]