Тэрч (къалэ)

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Къалэ
Тэрч
ур-бз. Терек 300px
Къэрал Урысей
Федерациэм и субъект Къэбэрдей-Балъкъэр
Тэрч куей Тэрч къедзыгъуэ
Кординатхэр Кординатхэр: 43°29′00″ с. ш. 44°08′20″ в. д. / 43.483333° с. ш. 44.138889° в. д. (G) (Я)43°29′00″ с. ш. 44°08′20″ в. д. / 43.483333° с. ш. 44.138889° в. д. (G) (Я)
Тхьэмадэ ГъукIэпщ Хьэсэн и къуэ Алексей
Щыхалъхьар 1876
Хьэблэ  1967
И инагъыр 0,12 км²
Хьэблэм и кум и лъэгагъыр 254 м
джылэр 19 329 цӀыху (2013)
Ӏувагъыр 1 611 км²/цӀыху
Лъэпкъхэр адыгэхэр, урысхэр
динхэр муслым Islam symbol plane2 green.png, чылыстэн
Этнохоронимыр тэрчхэр
Зэманыгъуэр UTC+3
Телефоным и кодыр +7 86632
Почтэ индексыр 361 202
Автом и кодыр 07
ОКАТО 83235501000
Тэрч (къалэ) (Урысей)
Red pog.png
Тэрч (къалэ) (Къэбэрдей-Балъкъэр)
Red pog.png

Тэрч (ур-бз. Терек) — Къэбэрдей-Балъкъэрым хиубыдэ къалэ. Тэрч къедзыгъуэм и къалащхьэ. 1967 гъэм щыщIэдзауэ къалэцIэ зэрехьэр.

Джылу дэсыр — 19 329 (2013 гъэмкӀэ).

ЩIыпIэ здэщыIэр[гъэтэрэзын]

Тэрч къалэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и дыгъэкъуакIыпIэ IыхьэмкIэ щыIэщ, Тэрчыпсым и ижь лъэныкъуэмкIэ зыщиухуауэ.

Къалэр республикэм и бгыгъазэ Iыхьэм деж тетщ. ЩIылъэр захуэщ, ауэ дыгъэкъухьэпэмкIэрэ ишхъэрэкIэрэ зиIэтурэ макIуэ. Ику лъагагъыр 254 метрэкIэ хы Iуфэм къыщхьэщокI. Гъэмахуэр хуабэщ, температурэхэр +40°С нэс докIуей, щIымахуэр щIыIэ-тыIэщ, температурэр зэзэмызэхэщ -10°С аткIэ щехыр.

Къалэм гъущI-гъуэгу станцэ Мэртэзей иIэщ.

Теухуауэ[гъэтэрэзын]

Къалэр къыщаухуар 1876 гъэрауэ ябж, гъущI-гъуэгу станцэ Мэртэзейр лажьэн щыщIрагъэдзам щыгъуэ. Станцэм и цIэр пэмыжыжэу щыт Мэртэзей къуажэм и фэеплъу фIащащ. Апщыгъуэм станцэм елэжь цIыху тIэкIурат абы щыпсор. Ауэ хуэм-хуэмуурэ станцэм и хъуреягъ щIадзащ унагъуэхэм я унэхэр абдежхэм щаухуурэ къетIысэкIын.

1920 гъэм Джылэхъстэнейм и унафэщIхэм я зэхуэс щыIащ. Зэхуэс нэужым абыхэм мурад ящIащ стэнцэм къыбгъурыту къуажэщIэ щаухуну. УнафэщIхэр зэрызэгурыIуамкIэ къуажэщIэр Джылэхъстэнейм къыхуэнэжа щIыхэм и къалащхьэ хъун хуейт.

Япэу ахэр хуеят къуажэщIэми Мэртэзей фIащын, ауэ апщыгъуэм адыгэ къуажэхэм я цIэхэр яхъуэжын щIадзат, ахэм я пщхэм я цIэ-унэцIэхэр зэрызэрахьэм щхьэкIи, къэралым къытеува советхэм хуадакъым абыхэм я гугъэхэр.

Къэрал зауэшхуэ зэманым щыгъуэ къалэ нэмыцэхэм мазиткIэ яубыдауэ щтащ.

1967 гъэм Тэрч, къалэ статусыр хуагъэфэщащ.

Джылэ дэсхэр[гъэтэрэзын]

ЦIыху бжыгъэр
1939 1959 1970 1979 1989 1992 1998 2000 2002 2005 2007 2009 2010 2011 2012 2013
4 500 6 600 10 400 12 300 16 600 17 800 18 500 18 500 20 300 20 100 19 800 19 843 19 170 19 200 19 273 19 329


Лъэпкъ дэсхэр (2010 гъэ)
Лъэпкъ ЦIыху бжыгъэр Iыхьэр
 %
адыгэхэр 16 400 85,6 %
урысхэр 1 917 10,0 %
Iэсетынхэр 219 1,1 %
адрейхэр 634 3,3 %
псори 19 170 100,00 %


Ныбжь зэхэтыкIэр (2010 гъэ)
Ныбжьыр ЦIыху бжыгъэр Iыхьэр
 %
0 - 14 3 508 18,3 %
15 - 59 13 100 68,3 %
60-м аткIэ 2 562 13,4 %
псори 19 170 100,00 %

ЦIыхухъухэр — 8 758 цIыхуу (45,7 %), цIыхубзхэр — 10 412 цIыхуу (54,3 %)

Дин[гъэтэрэзын]

Къалэм мэжджытиплI дэтщ, ахэм щыщу щыр зэIухахэщ, еплIанэр ящIын яух.

Экономикэр[гъэтэрэзын]

Къалэм предприятие куэд дэтщ, IэнатIэ зэмылIэужыгъуэ куэдхэр ягъэзащIэхэу. Псом нэхъ къэрал псом нэхъ пщIэ иIэу дэтыр «Терек-алмаз» предприятиеращ.

ЕджапIэхэр[гъэтэрэзын]

Къалэм еджапIэ куэд иIэщ, апхуэдэу абы курыт еджапIиплI, зы лицей, зы училищэ, нэхъыщIэ еджапIитI дэтхэщ. Ахэм нэмыщI зы интернат-еджапIи дэтщ.

Къыщалъхуахэм нэхъ я цIэрыIуэхэр[гъэтэрэзын]

  • Щоджэн Алисагъ и къуэ Хьэчим — Къэбэрдей-Балъкъэрым икум къыщекIуэкIхэм и министр
  • Сэхъу Къэзболэт и къуэ Владимир — Урысейм и Къэрал думэм и депутат
  • Аброкъуэ Белостэн и къуэ СултIан — Налшык къалэм и администрацием и унафэщI
  • Вэрокъуэ Владимир и къуэ Хьэлид — ОАО «ОРТК Нальчик» и нэхъыщхьэ

Сурэтхэр[гъэтэрэзын]