Мэзкуу

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Федерал къалэ
Мэзкуу
Нып Дэмыгъэ
Нып Дэмыгъэ
280px
Къэрал Урысей
Федерациэм и субъект Мэзкуу
Кординатхэр Кординатхэр: 55°45′20.83″ с. ш. 37°37′03.48″ в. д. / 55.755786° с. ш. 37.617633° в. д. (G) (Я)55°45′20.83″ с. ш. 37°37′03.48″ в. д. / 55.755786° с. ш. 37.617633° в. д. (G) (Я)
КӀуэцӀ гуэшыгъуэр администрациэ хэкуйпщ (куей 125)
Мэр Сергей Семёнович Собянин
япэреуэ и гугъыр 1147 гъэм
Хьэблэ  1147
И инагъыр 1081 км²
Климатыр зыхуэдэр континент-курытыгъуэ
джылэр 11.510.097 цӀыху
Ӏувагъыр 9771 км²/цӀыху
Агломерациэ 14.500.000
Лъэпкъхэр урысхэ (84,83%),
украинхэ (2,44%),
къэзанхэ (1,6%),
ермэлыхэ (1,2%),
азэрбиджанхэ (0,92%),
джуртхэ (0,8%)
Зэманыгъуэ UTC+3
ОКАТО 45
Официал сайтыр http://mos.ru/
Мэзкуу (Урысей)
Red pog.png
Мэзкуу (Мэзкуу)
Red pog.png

Мэзкуу (ур-бз. Москва) — Урысей Федерациэм икъалъэ lэташъхьа.

Урысеймрэ Еуропэмрэ инэхъ къалэ ин (джылу дэсыр бадзэгъуэм 1, 2009 гъэм - 10 527 милыуану) Дунейм тет 10 къалэ нэхъ инхэм яхэт

Мэзкуу транспортымкlэ, политикэмкlэ, экономикэмкlэ пlэшхуэ иlа. Къалэм аэропорту 6 мэлъажьэ, гъушlгъогу станциэу 9 дэт, псым ипорту 3 (хыхэм пышъауи кхъухьхэр зокlуэ) 1935 гъэм щыкlэдзауэ къалэм метро мэлажьэ.

Ныпымрэ дэмыгъэмрэ[гъэтэрэзын]

Ныпри дэмыгъэри жыlуху пlлlиму щыт, ифэр плъыжьу, абы шууэ Джэрджэ Текlуэ тет, благъуэр иукlыу

Хэкумэтх[гъэтэрэзын]

Мэзкуу Урысейм иеуропэ лъэныкъуэм икум ит, Окарэ Индыл псыхэмрэ язэхуакум. Смоленск бгыхэмрэ Мэзкуу бгыхэмрэ здызэхуэзэм (къуэхьапlэмкlэ), Мэзкуу псымрэ Ока псымрэ ягубгъуэм (къуэкlыпlэмкlэ), Мещор губгъуэ лъахъчэм (ипшъэ-къуэкlыпlэмкlэ) Калъэм шlы иубыдыр 2006 гъэмкlэ 1081 км², ар хэку хуэду Урысейм псом нэхъри нэхъ цlыкlу мэхъу. Инэхъыбэ хапlэр (877 км²) ихъуреягъым ирикlуэ гъогум икlуэцlым ит, адреир (204 км²) игъунэмкlэ.

Къалэм ишlэм пlэ нэхъ лъагу иlар Теплостаным иде, илъэгагъыр 255 м. мэхъу. Мэзкуу ибгъуагъыр гъогу хъуреягъым икlуэцlымкlэ ишъхъэрэмрэ ипшъэмрэ нэгъунэ 38 км. дэлъ, къуэхьапlэмрэ къуэкlыпlэмрэ 39, 7 км. дэлъ.

Къалэр Мэзкуу псыхъуэм илъэныкъуитlым тет. Абы пэмlыкlыу иджыри зыбжыгъэ щожэхыр къалэм, янэхъ инхэр Мэзкуу псым хэлъаду: Сходнэ, Химкэ, Преснэ, Неглиннэ, Яузэ, Нищенкэ джоуэ (ахэр исэмырабгъумкlэ), Сетун, Котловкэ, Городнэ джоуэ (ижьырабгъумкlэ). Псы цlыкlу бжыгъэ (Неглинэ, Преснэ пэмыкlы lамэ...) къалэм иде шlыкlагъым гъогу-ежэхыпlэ хуашъауэ яlа.

Тхыдэ[гъэтэрэзын]

Япэрей дыду Мэзкуу ипlэм иде щыlа хьаблэхэр къыщыхъуар лъэпlкъ къуэкlыгъэпlэмрэ къуэхьапlэ лъэнукъуэмрэ урыс губгъуэм иде, щэхуэн-шъакlуэн щыкlадзам. Абы Мэзкуу ишlыпlэр хуэкlуэт гъогухэр иде зэхэкlыр псы Двинэрэ Неманымрэ Бэлтий лъэныкъуэмкlэ ежэххэр. Днепырымрэ Индылымрэ Тэнымрэ абыхэм ядежь нэхъ гъогу кlэкlхэр Мэзкуурэ Клазмэрэ япсыхъуэмкlэ ирикlуэт. А шlыпlэм идежь Мэзкуу здашъар.

XIII илъэсишъэхэм Мэзкуу япэреуэ къалэ lаташъхьа мэхъу, пщы хэкум. 1213 гъэм абдежьым пщыкъуэ Владимир Всеволод икъуэ, тlэкlурэ дотысхьа, къалэр икъуэш Юриэм зэауэкlэ къытрихауэ, ауэ яужым Мэзкуу иритыжьын хуэй мэхъужь. Тlэкlу текlауэ Владимирым къэгъэзэжьри аргуэру къалэр еубыдри, дунем емыхыжь кlышъэ ( 1228 гъ. ) еlыгъыр.

XI илъэсишъэхэм Мэзкуу нэхъ быду зэфlоувэр, lаташъхьар къэштэ, абы куэдыр хуокуэ: урыс пщы хэкухэм тэтэрхэмрэ монголхэмрэ къызэртеуар, Урыс Чылисэм инэхъыжъ шоджэныр къэкуэчу зэрдэтlысхьар, Иван Калита мылъку бэгъуа зэхуехьасри Мэзкуу иlанатlэр пэмыкlы пщыхэкухэм ятрелъхьа...

1353 гъэм Мэзкуу емынэ фlыцlэр къэкlуа, цlыху мин бжъыгъэ ихьа, пщы Семион икъуэр игъусу яхэту. 1365 гъэм Мэзкуу нафlэм есыр, апхуэду къалэр бжыгъэрэ иса ( 1331, 1337, 1343, 1354 гъэхэм )

1712 гъэм нэгъунэ Урысей псом икъалэ lэташъхьу щыта, яужым къалэ lэташъхьу Бытырбыху мэхъу 1918 гъэм нэгъунэ, агъэм Мэзкуу аргуэру къалэ lэташъхьэ мэхъу.

Лъэпlкъ дэсхэр[гъэтэрэзын]

  • Урысхэр - 8, 908, 864
  • Украинхэр - 252, 113
  • Тэтэрхэр - 168, 075
  • Ермэлыхэр - 126, 057
  • Азырбиджанхэр - 94, 542
  • Джуртхэр - 84, 038
  • Урысыхухэр - 63, 028
  • Курджыхэр - 52, 524