Республикэ Ингуш

Республикэ Ингуш
ингуш-бз. ГІалгІай Мохк
ур-бз. Республика Ингушетия


Ингушейм и нып	Ингушейм и дэмыгъэ

Къэрал уэрэд: «Гимн Ингушетии»

Къалэнэхъышъхьэ

Магас

И инагъыр

- Псори
- % псым иубыдыр

81-нэ

3 513 км²
?

Джылэр

- Псори
- Джылэм и Ӏувагъыр

72-нэ

516 693 цӀыху (2010)
140 цӀыху/км²

ВРП

- Зэхэту, иджырей уасэхэмкӀэ
- ЦӀыхум техуэр

82-нэ

19,2 млрд. руб. (2008)
38,1 мин руб.

Федерал куейхэр

Эконом куейхэр

Нэхъышъхьэбзэр

Президент

Хасэм и тхьэмадэр

Алексей Воробьёв

Лъэпкъ зэхуэсым и тхьэмадэр

Махмуд Сакалов

УФ-м и къэралым и кодыр

06

Зэманыгъуэр

MSK (UTC+3)

Ингуш Уикисурэтылъэм

Ингуш Республикэ (ингуш-бз. ГІалгІай Мохк, ур-бз. Республика Ингушетия) — Урысей Федерациэм хэт республикэ. Къалэнэхъышъхьэр Магас.

[гъэтэрэзын] Хэкумэтхыр

Тхыгъэ нэхъышъхьэ: Ингушейм и хэкумэтх

Ингушейм и шыпэтхыпхэр

Ингушейр Ишъхъэрэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыухьэр: къуэхьэпӀэм - Ишъхъэрэ Осетиэм, къуэкӀыпӀэм - Мычгышейм, ипшъэм - Курджейм.

ШӀыпӀэр ипшъэмкӀэ къушъхьу щыт, ишъхъэрэмкӀэ губгъу.Къэралым и инагъым тэрэзу хэшъыкӀыгъэ иэкъым Мычгышейм шӀыпӀэкэ пэубыдыгъэ зэриӀэм шъхьэкӀэ, абым шъхьэкӀэ зэратхыр 3 400 щыкӀэдзауэ 3 600 нэгъунэ км2.

Хьэйуар - континент къушъхьэу щыт. Курыт температурэр шӀычылэм - 3 щыкӀэдзауэ 10 нэс °C, мэкъуауэгъуэм - 21-23 °C. Уэуэ къехыр 1200 мм нос илъэсым.

Псы нэхъ инхэр: Тэрч, Сунжа, Асса.

[гъэтэрэзын] Тхыдэр

Тхыгъэ нэхъышъхьэ: Ингушейм и тхыдэр

I мин илъэсыгъуэм ди лъэхъэнэм ипэм Ингушейм и шӀыпӀэм Къобан лъэпкъыгъуэр исауэ щыта. Абы щыгъуэми япэрей къэӀуэтэгъуэ къыхокӀыр вайнахлъэпкъыжьхэм ятепсэлъыхьу.

Лъэхъэнэ курытхэм дзурдзук лъэпкъ зэгуэтхэр ис шӀыпӀэм, Темырлэн 1395 гъэм имыхьа кӀышъэ хэкум. А зэманым щыгъуэ мыслымэн динри хохьэ хэкум.

1770 гъэм Ингушейр Урысей империэм хохьэ, 1860 гъэм щыкӀэдзауэ Терскэ областым хэту.

Джэпуэгъуэ револуциэм яуж 1917 гъэм, куэд мыхъу Къушъхьэ республикэ щыӀа. Советхэм я ӀэнатӀэм зэр Къауказу кӀэхьа яуж 1920 гъэм Ингушейр Къушъхьэ РССА-м хэхьа. 1924 гъэм Къушъхьэ РССА-рыр мэкуэдри абым къыхокӀ Ингуш АКу, ар 1934 гъэм Мычгыш-Ингушей АКу мэхъур (1936 гъэм щыкӀэдзауэ Мычгыш-Ингушей РССА яшъыр).

Къэралыгъуэ зауэшхуэм щыгъуэ Мычгыш-Ингушейм и лъэныкъуэ гуэрэхэр джэрмэныдзэхэм яубыдауэ щыта. Мычгышрэ ингуш лъэпкъымрэ джэрмэнхэм къадэшъахуэ къалъытэри Азиэ Курытым ирагъэкӀхэ. Мычгыш-Ингушейр администрациэ къыхэгъэкӀыгъуэ хуэду мэкӀуэд, къэрал къыбгъэдэлъхэм и шӀыпӀэр хуагуэчу.

1957 гъэм мычгышхэмрэ ингушхэмрэ пӀалъэ ярат я шӀыналъэм ягъэзэжьыфыну, Мычгыш-Ингушейр аргуэру зэфӀагъувэжь.

РССЗ-р зэхэкӀа яуж Мычгыш-Ингушейри зэхокӀхэри иджырей Мычгышейрэ Ингушейрэ мэхъухэ.

[гъэтэрэзын] Джылэр

Тхыгъэ нэхъышъхьэ: Ингушейм и джылэр

2002 гъэмкӀэ джылэбжыгъэ ирагъэкуэкӀамкӀэ Ингушейм джылу дэсар 467 294 цӀыху. 2010 гъэмкӀэ Урысстатым и къэлъытэгъуэ щыӀэм зэригъэлъагъуэр 532 150 цӀыху.

Лъэпкъ дэсхэр (2002): ингушхэр 77,27%, мычгышхэр 20,42%, урысхэр 1,19%, пэмыкӀхэр 0,34%.

[гъэтэрэзын] Хьэблэхэр

Хьэблэхэр, зи бжыгъэр джылу дэсым минитхум фӀэкӀыу
( Урысейпсом и джылэбжыгъэ 2002 гъэмкӀэ)

Назран	139.2^[1]	Яндаре	10.6
Орджоникидзевскэ	65.1	Долаково	9.1
Малгобек	46.7^[1]	Ишъхъэрэ Ачалукхэ	8.5
Карабулак	36.3^[1]	Инарки	7.2
Экажево	23.2	Али Юрт	6.9
Троицкэ	21.5	Вознесенскэ	6.3
Нестеровскэ	17.4	Псыдахэ	6.3
Кантышево	15.7	Галашки	6.3
Сурхахи	14.7	Курыт Ачалукхэ	5.1
Сагопши	10.7

[гъэтэрэзын] АдминистрациэмкӀэ гуэшыгъуэр

Тхыгъэ нэхъышъхьэ: Ингушейм и администрациэ гуэшыгъуэр

АдминистрациэкӀэ Ингушейр куей плӀыкӀэ мэгуэч. Республикэм къалу плӀы дэт, тӀур абыхэм къэралъым и ӀэнатӀашъхьэм кӀэтху.

Куей	Хьэблэнэхъышъхьэр
Джейрах	Джейрах
Малгобек	Малгобек
Назран	Назран
Сунжа	Серноводскэ