Тэймырэ (псы)

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Тэймырэ
ур-бз. Таймыра

Кординатхэр: 76°06′40″ с. ш. 99°47′20″ в. д. / 76.111111° с. ш. 99.788889° в. д. (G)

КӀыхьагъыр: 187 км
Псыхъуэм и инагъыр: 124. 000 км²
Псыуэ ихьыр: 1.220
КъызхэкӀыр: Бырангэ
И пэр: Тэймырэ хыжьэ
Хэкур: Урысей
Хэку къедзыгъуэхэр: Красноярск край

Тэймырэ - Красноярск крайм и ищхъэрэм дэт Тэймыр хытӀыгум ирижэ бэрдакъ (хуэму жэ псы ин). ИкӀыхьагъыр км 840 мэхъу, басейным км² 124 000 щӀыуэ еубыд. Псыр Тэймыр псыитым тӀууэ еугуэш: Тэймырэ ипщэ'рэ Тэймырэ ищхъэрэ'мрэ.

Тэймырэ Ипщэ[гъэтэрэзын | edit source]

Хэкумэтх[гъэтэрэзын | edit source]

Тэймырэ ипщэр Быррангэбгхэм къэщыщӀедзэри км 567-кӀэ зиӀуатӀэурэ Тэймыр псыитым холъадэ.

Хэлъадэ псыхэр[гъэтэрэзын | edit source]

ИжьымкӀэ - Аятари, Луктах, Горбита, Логата; СэмэгумкӀэ - Кыйда, Дептумала, Фадьюкуда, Большая Боотанкага.

Къызэрагъэунэхуа[гъэтэрэзын | edit source]

Тэймырэ ищхъэрэм и агъур (хэхуэжыпӀэр) къыхуэмыгъуэтыу щылъыхъуэм Урыс ипщэ полюс экспедицием хэт Кэлэмейцев Н.Н.-м псыр игъэунэхуауэщытащ. ЯпэщӀыкӀэ псым Кэлэмейцев ицӀэр иратауэщытащ[1].

Тэймырэ Ищхъэрэ[гъэтэрэзын | edit source]

Хэкумэтх[гъэтэрэзын | edit source]

Тэймыр псыитым къыхэжыу км 187-кӀэ къуэхьэпӀэ-ищхъэрэмкӀэ жэурэ Карэ Хым холъадэ. Псыхъуэм и гъуэгум тетщ Энгельгардт Псыит. ХэхуэжыпӀэм Карэ Хым и Тэймыр Хыжьэ еухуэ. Тэймырэ Ищхъэрэм и басейным хохьэ цӀэ гъэщӀэгъуэн зезыхьэ псыхэр Мамэнтыпс, Сэмэгу Мамэнтыпс, Мамэнт псыит.

Къызэрагъэунэхуа[гъэтэрэзын | edit source]

1737-1742 гъэхэм Ипщэ Экспедициешхуэм щыгъуэ ягъэунэхуауэщытащ. XIX-э лӀэщӀыгъуэм Бытырбыху ЩӀэныгъуэшхуэ Акэдемием и экспедицием хэту Мейендорфым псыӀум щыщӀэдзауэ агъум нэс къикӀухьащ, бэрдакъым и тхыдэри, и дуней зэхэтыкӀэри нэхъ иригъэкъуащ, икъукӀэ тепсалъыхьащ. Уахътэ зыкӀэлъыпытым бэрдакъым иӀуэху зэрахуэу щытахэщ Лаптев Хэритон Прэкофьевич, Никифэр Фэмин, Челюскин Семён Иванэвич, Урванцев Никэлай Никэлаевич.

Хэлъадэ псыхэр[гъэтэрэзын | edit source]

Траутфеттер (ижьымкӀэ), Шренк (сэмэгумкӀэ).

Псыкъэщ (Гидрэлогие)[гъэтэрэзын | edit source]

ИнахъыбапӀэм псыр хэзыгъахъуэр уэсыпсщ (ткӀупсщ). ФокӀадэм икум щыщӀэдзауэ Мэкъуауэгъуэ хъуху бэрдакъым игущӀыӀур мылым иӀыгъщ. ЩӀымахуэм хым хэлъадэ псыр %8 нэхъыбэ хъукъым. Илъэсым курыту псыуэ хым хэлъадэр с/м³ 1220.

Дуней[гъэтэрэзын | edit source]

Псым хэсщ омул, муксун, нельмэ, ряпушкэ, арктикэ гэлец.

Факт гъэщӀэгъуэнхэр[гъэтэрэзын | edit source]

Илъэс 1948-м Шренкыпс ипэмэжыжьэу Мамэнт бацэм и ахъий, фэтӀэкӀурэ лытӀэкӀурэ нэгъунэ къыхуэнауэ къагъуэтауэщытащ[2].

Гулъытыгъуэ[гъэтэрэзын | edit source]