Прото-Адыгэбзэ

Къыздихар Уикипедиэ
Jump to navigation Jump to search

Адыгэбзэжъэр йэ Прото-Адыгэбзэр (ин-бз. Proto-Circassian language) Адыгэхэмэ я бзэжъэр. кӀах псэлъэкӀэмрэ Къэбэрдей псэлъэкӀэмрэ я адэ бзэр.

Фонология[гъэтэрэзын | edit source]

Согласныехэр[гъэтэрэзын | edit source]

Адыгэхэбзэжъэ Cyrillic КӀахыбзэ Къэбэрдеибзэ
Бжъэдыгъубзэ КӀэмыгуябзэ Абдзахэбзэ Шапсыгъэбзэ Къэбэрдеибзэ Бэслъыныйбзэ
Aspirated
consonants
*pʰ пʰ п p п p п
*tʰ тʰ тʰ t т t т
*t͡sʰ цʰ t͡sʰ цʰ t͡s ц t͡s ц
*t͡sʰʷ цʰу t͡ɕʰʷ чъʰу t͡sʷ цу t͡ɕʷ чъу f f
*t͡ɕʰ чьʰ t͡ʂʰ чъʰ t͡ʂ чъ ʃ ш t͡ɕ чь ɕʼ щӏ
*t͡ʂʰ чъʰ ʂʰ шъʰ ʂ шъ ʃ ш
*t͡ʃʰ чʰ ʃʰ шʰ ʃ ш ʃ ш t͡ɕ чь
*ʃʰ шʰ ʃʰ шʰ ɕ щ ʃ ш
*ʂʰ шъʰ ʂʰ шъʰ ʂ шъ ɕ щ
*kʰʲ кьʰ t͡ʃʰ чʰ t͡ʃ ч кь t͡ʃ ч кь
*kʰʷ кʰу kʰʷ кʰу ку ку
*qʰ къʰ къʰ q къ χ хъ q͡χ кхъ
*qʰʷ къʰу qʰʷ къʰу q къ χʷ хъу q͡χʷ кхъу
Geminate
stops
and
affricates
*p п p п b б
*t т t т d д
*t͡s ц t͡s ц d͡z дз
*t͡sʷ цу t͡ɕʷ чъу t͡sʷ цу t͡ɕʷ чъу v в
*t͡ʂ чъ t͡ʂ чъ t͡ɕ чь ʒ ж d͡ʒ дж
*t͡ʃ ч t͡ʃ ч ɕ щ t͡ʃ ч ʒ ж
*t͡ɕ чь t͡ʂ чъ ʃ ш t͡ɕ чь ʒ ж
*kʲ кь t͡ʃ ч кь d͡ʒ дж кь
*kʷ ку ку ɡʷ гу
*q къ q къ q къ
*qʷ къу къу къу
ӏ or къӏ ʔ ӏ ʔ ӏ
*ʔʷ ӏу or къӏу ʔʷ ӏу ʔʷ ӏу
Geminate
voiced
stops
and
affricates
*b б b б b б
*d д d д d д
*d͡ɮ дл ɣ г ʒ ж
*d͡z дз d͡z дз d͡z дз
*d͡zʷ дзу ʑʷ жъу d͡zʷ дзу ʑʷ жъу v в
*d͡ʑ джь d͡ʒ дж ʑ жь
*d͡ʒ дж d͡ʒ дж ʒ ж
*ɡʲ гь d͡ʒ дж ɡʲ гь d͡ʒ дж ɡʲ гь
*ɡʷ гу ɡʷ гу ɡʷ гу
Ejective
stops
and
affricates
*pʼ пӏ пӏ пӏ
*pʷʼ пӏу pʷʼ пӏу пӏ пӏ
*tʼ тӏ тӏ тӏ
*tʷʼ тӏу tʷʼ тӏу тӏ
*t͡sʼ цӏ t͡sʼ цӏ t͡sʼ цӏ / sʼ сӏ t͡sʼ цӏ
*t͡sʷʼ / sʷʼ цӏу or сӏу ɕʷʼ шӏу фӏ
*t͡ʃʼ кӏ t͡ʃʼ кӏ ʔʲ ӏь / ɕʼ щӏ tʃʼ кӏ ɕʼ щӏ t͡ʃʼ кӏ
*t͡ɕʼ чьӏ ʃʼ шӏ ɕʼ щӏ
*t͡ʂʼ чӏ t͡ʂʼ чӏ ɕʼ щӏ
*t͡ɬʼ тлӏ ɬʼ лӏ ɬʼ лӏ t͡ɬʼ тлӏ
*kʲʼ кӏь t͡ʃʼ кӏ kʲʼ кӏь t͡ʃʼ кӏ kʲʼ кӏь
*kʷʼ кӏу kʷʼ кӏу kʷʼ кӏу
Voiceless
fricatives
лъ ɬ лъ ɬ лъ
*s с s с s с
*sʷ су ɕʷ шъу f ф
ш ʃ ш ɕ щ
шъ ʂ шъ ɕ щ
щ ɕ щ ɕ щ
*x х x х x х
*xʷ ху f ф ху
хъ χ хъ χ хъ
*χʷ хъу χʷ хъу χʷ хъу
*χʲ хъь ħ хь χ хъ ħ хь
хь ħ хь ħ хь
Voiced
fricatives
л l~ɮ ль~л ɮ л l ль ɮ л l ль
*z з z з z з
*zʷ зу ʑʷ жъу v в
ж ʒ ж ʑ жь
жъ ʐ жъ ʑ жь
жь ʑ жь ʑ жь
г ɣ г ɣ г
*ɣʲ г ɣ г ʑ жь
гъ ʁ гъ ʁ гъ
*ʁʷ гъу ʁʷ гъу ʁʷ гъу
Resonants *m м m м m м
*n н n н n н
*r р r р r р
*j й j й j й
*w у w у w у

Palatovelar consonants[гъэтэрэзын | edit source]

Адыгэбзэжъымкӏэ щыӏагъ гь [ɡʲ], аспирированный кьʰ [kʰʲ], кь [kʲ] ыкӏи кӏь [kʲʼ] хьарыфхэр. Шапсыгъэбзэмкӏи Бэслъыныйбзэкӏи щыӏэх гь [ɡʲ], кь [kʲ] ыкӏи кӏь [kʲʼ] хьарыфхэр.[1] Адгэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр хъугъэх дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ] ыкӏи кӏ [t͡ʃʼ].[2][3] Прото-Адыгэбзэ кь [kʲ] хъугъэ дж [d͡ʒ] къэбэрдейкӏэ (кь [kʲ] → ч [t͡ʃ] → дж [d͡ʒ]).

  • Прото-Адыгэбзэ аспирированный кьʰ [kʰʲ] хъугъэ аспирированный чʰ [t͡ʃʰ] Бжъэдыгъубзэкӏэ, кь [kʲ] Шапсыгъэбзэкӏэ ыкӏи ч [t͡ʃ] адрэ адыгэбзэхэмкӏэ :
Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибзэ
Бжъэдыгъубзэ КӀэмыгуябзэ ыкӏи Абдзахэбзэ Шапсыгъэбзэ
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
spleen kʰʲa кьʰэ t͡ʃʰa чʰэ t͡ʃa чэ kʲa кьэ t͡ʃa чэ
brushwood
twig
kʰʲə кьʰы t͡ʃʰə чʰы t͡ʃə чы kʲə кьы t͡ʃə чы
to cough pskʰʲan пскьʰэн pst͡ʃʰan псчʰэн pst͡ʃan псчэн pskʲan пскьэн pst͡ʃan псчэн
  • Прото-Адыгэбзэ кь [kʲ] къэнагъ Шапсыгъэбзэмкӏэ. Адрэ КӀахыбзэхэмкӏэ хъугъэх ч [t͡ʃ], Къэбэдейбзэхэмккӏэ дж [d͡ʒ] :
Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибзэ
КӀэмыгуябзэ ыкӏи Абдзахэбзэ Шапсыгъэбзэ
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
chicken kʲatə кьэты t͡ʃatə чэты kʲat кьэт d͡ʒad джэд
cat kʲatəw кьэтыу t͡ʃatəw чэтыу kʲatəw кьэтыу d͡ʒadəw джэдыу
glass ʔaːpkʲ апкь ʔaːpt͡ʃ апч ʔaːpkʲ апкь ʔaːbd͡ʒ абдж
to spin ʁakʲarazən гъэкьэрэзын ʁat͡ʃarazən гъэчэрэзын ʁakʲarazən гъэкьэрэзын ʁad͡ʒarazən гъэджэрэзын
cheerful kʲaxʷə кьэху чэфы t͡ʃafə кьэфы kʲafə d͡ʒaxʷə джэху
  • Прото-Адыгэбзэ кӏь [kʲʼ] къэнагъ Шапсыгъэбзэмкӏэ. Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ хъугъэх кӏ [t͡ʃʼ] :
Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибзэ
КӀэмыгуябзэ ыкӏи Абдзахэбзэ Шапсыгъэбзэ
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
egg kʲʼankʲʼa кӏьэнкӏьэ t͡ʃʼant͡ʃʼa кӏэнкӏэ kʲʼaːkʲʼa кӏьакӏьэ t͡ʃʼant͡ʃʼa кӏэнкӏэ
gun kʲʼaraːχʷa кӏьэрахъо t͡ʃʼaraːχʷa кӏэрахъо kʲʼaraːχʷa кӏьэрахъо t͡ʃʼaraːχʷa кӏэрахъуэ
long kʲʼəħa кӏьыхьэ t͡ʃʼəħa кӏыхьэ kʲʼaħə кӏьэхьы t͡ʃʼəħ кӏыхь
short kʲʼat͡ʃʼə кӏьэкӏы t͡ʃʼat͡ʃʼə кӏэкӏы t͡ʃʼat͡ʃʼə кӏьэкӏы t͡ʃʼaɕʼ кӏэщӏ
to kill wkʲʼən укӏьын wt͡ʃʼən укӏын wkʲʼən укӏьын wt͡ʃʼən укӏын
rope kʲʼaːpsa кӏьапсэ t͡ʃʼaːpsa кӏапсэ kʲʼaːpsa кӏьапсэ t͡ʃʼaːpsa кӏапсэ
key ʔʷənkʲʼəbza ӏункӏьыбзэ ʔʷənt͡ʃʼəbza ӏункӏыбзэ ʔʷəkʲʼəbza ӏукӏьыбзэ ʔʷənt͡ʃʼəbza ӏункӏыбзэ
tail kʲʼa кӏьэ t͡ʃʼa кӏэ kʲʼa кӏьэ t͡ʃʼa кӏэ
beard ʒaːkʲʼa жакӏьэ ʒaːt͡ʃʼa жакӏэ ʒaːkʲʼa жакӏьэ ʑaːt͡ʃʼa жьакӏэ
Temirgoy kʲʼaməɡʷəja кӏьэмыгуе t͡ʃʼaməɡʷəja кӏэмыгуе kʲʼaməɡʷəja кӏьэмыгуе t͡ʃʼaməɡʷəja кӏэмыгуе
  • Прото-Адыгэбзэ гь [ɡʲ] къэнагъ Шапсыгъэбзэмкӏэ. Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ хъугъэх дж [d͡ʒ] :
Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибзэ
КӀэмыгуябзэ ыкӏи Абдзахэбзэ Шапсыгъэбзэ
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
dress/shirt ɡʲaːna гьанэ d͡ʒaːna джанэ ɡʲaːna гьанэ d͡ʒaːna джанэ
to study
to read
to call
jaɡʲan егьэн jad͡ʒan еджэн jaɡʲan егьэн jad͡ʒan еджэн
infidel ɡʲaːwər гьаур d͡ʒaːwər джаур ɡʲaːwər гьаур d͡ʒaːwər джаур
to play ɡʲagʷən гьэгун d͡ʒagʷən джэгун ɡʲagʷən гьэгун d͡ʒagʷən джэгун
game ɡʲagʷ гьэгу d͡ʒagʷ джэгу ɡʲagʷ гьэгу d͡ʒagʷ джэгу
toy ɡʲaɡʷaːɬa гьэгуалъэ d͡ʒagʷaːɬa джэгуалъэ ɡʲagʷaːɬa гьэгуалъэ d͡ʒagʷaːɬa джэгуалъэ
bitter dəɡʲə дыгьы dəd͡ʒə дыджы dəɡʲə дыгьы dəd͡ʒ дыдж
pants ʁʷanʃaɡʲ гъоншэгь ʁʷant͡ʃad͡ʒ гъончэдж ʁʷaʃaɡʲ гъошэгь ʁʷanʃad͡ʒ гъоншэдж
evil bzaːɡʲa бзагьэ bzaːd͡ʒa бзаджэ bzaːɡʲa бзагьэ bzaːd͡ʒa бзаджэ
spider baɡʲə бэгьы bad͡ʒə бэджы baːɡʲa багьэ bad͡ʒ бэдж
that's it ɡʲaːrə гьары d͡ʒaːrə джары ɡʲaːrə гьары d͡ʒaːrə джары

Labiodentalization[гъэтэрэзын | edit source]

Прото-Адыгэбзэмкӏэ щыӏагъэп хьарыф ф [f] ыкӏи в [v]. Прото-Адыгэбзэмкӏэ хьарыф цу [t͡sʷ], сӏу [sʷʼ], су [sʷ] ыкӏи зу [zʷ] хъугъэх цу [t͡sʷ], шӏу [ʃʷʼ], шъу [ʃʷ] ыкӏи жъу [ʒʷ] КӀахыбзэмкӏэ, хъугъэх в [v], фӏ [fʼ], ф [f] ыкӏи в [v] Къэбэрдеибзэмкӏэ.

  • Прото-Адыгэбзэ су [sʷ] хъугъэ шъу [ʃʷ] КӀахыбзэмкӏэ ыкӏи ф [f] Къэбэрдеибзэкӏэ :
Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибз
КӀэмыгуябзэ Абдзахэбзэ ыкӏи Шапсыгъэбзэ
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
skin
color
you (plural)
sʷa суэ ɕʷa шъо ɕʷa шъо fa фэ
honey sʷaw суэу ɕʷaw шъоу ɕʷaw шъоу faw фо
wife sʷəz суз ɕʷəz шъуз ɕʷəz шъуз fəz фыз
green wət͡səsʷa уцысуэ wət͡səɕʷa уцышъо wət͡səɕʷa уцышъо wəd͡zəfa удзыфэ
  • Прото-Адыгэбзэ зу [zʷ] хъугъэ жъу [ʒʷ] КӀахыбзэмкӏэ ыкӏи в [v] Къэбэрдеибзэкӏэ :
Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибз
КӀэмыгуябзэ Абдзахэбзэ ыкӏи Шапсыгъэбзэ
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
to boil, to plow zʷan зуэн ʒʷan жъон ʒʷan жъон van вэн
stone, rock məzʷa мызуэ məʑʷa мыжъо məʑʷa мыжъо məva мывэ
star zʷaːʁʷa зуагъо ʑʷaːʁʷa жъуагъо ʑʷaːʁʷa жъуагъо vaːʁʷa вагъуэ
narrow zazʷə зэзу zaʑʷə зэжъу zaʑʷə зэжъу zavə зэвы
wide ʔʷəzʷə ӏузу ʔʷəʑʷə ӏужъу ʔʷəʑʷə ӏужъу ʔʷəvə ӏувы
  • Прото-Адыгэбзэ сӏу [sʷʼ] / цӏу [t͡sʷʼ] хъугъэ шӏу [ʃʷʼ] КӀахыбзэмкӏэ ыкӏи фӏ [fʼ] Къэбэрдеибзэкӏэ :
Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибз
КӀэмыгуябзэ Абдзахэбзэ ыкӏи Шапсыгъэбзэ
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
well sʷʼə сӏу ɕʷʼə шӏу ɕʷʼə шӏу fʼə фӏы
black sʷʼət͡sʼa сӏуцӏэ ɕʷʼət͡sʼa шӏуцӏэ ɕʷʼət͡sʼa шӏуцӏэ fʼət͡sʼa фӏыцӏэ
fire maːsʷʼa масӏуэ maːɕʷʼa машӏо maːɕʷʼa машӏо maːfʼa мафӏэ
dirty sʷʼajə сӏуэи ɕʷʼajə шӏои ɕʷʼajə шӏои fʼej фӏей
  • Прото-Адыгэбзэ цу [t͡sʷ] къэнакъ КӀэмыгуябзэкӏэ. Ар хъугъэ чъу [t͡ʃʷ] адрэ КӀахыбзэмкӏэ ыкӏи в [v] Къэбэрдеибзэкӏэ :
Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибз
КӀэмыгуябзэ Абдзахэбзэ ыкӏи Шапсыгъэбзэ
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
shoes t͡sʷaːqa цуакъэ t͡sʷaːqa цуакъэ t͡ɕʷaːqa чъуакъэ vaːqa вакъэ
ox t͡sʷə цу t͡sʷə цу t͡ɕʷə чъу вы
ploughshare t͡sʷaːbza цуабзэ t͡sʷaːbza цуабзэ t͡ɕʷaːbza чъуабзэ vaːbd͡za вабзэ
raven t͡sʷəndə цунды t͡sʷəndə цунды ? ? vənd вынд

Хьарыф ф [f] КӀахыбзэмэ яхэтэр къэкӏэгъ Прото-Адыгэбзэ хьарыф ху [xʷ]. Ар къэнагъ Къэбэрдейбзэхэмкӏэ.

Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибз
КӀэмыгуябзэ Абдзахэбзэ ыкӏи Шапсыгъэбзэ
IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic
day maːxʷa махуэ maːfa мафэ maːfa мафэ maːxʷa махуэ
white xʷəʑə хужьы fəʑə фыжьы fəʑə фыжьы xʷəʑə хужьы
person t͡sʼəxʷə цӏыху t͡sʼəfə цӏыфы t͡sʼəfə цӏыфы t͡sʼəxʷ цӏыху
hot xʷaːba хуабэ faːba фабэ faːba фабэ xʷaːba хуабэ
corn nartəxʷ нартыху nartəf нартыф natəf натыф nartəxʷ нартыху
like xʷad хуэд fad фэд fad фэд xʷad хуэд
to want xʷajan хуэен fajan фэен fajan фэен xʷajan ?
garlic bʑənəxʷ бжьыныху bʑənəf бжьыныф bʑənəf бжьыныф bʑənəxʷ бжьыныху
man χʷəɬxʷəʁa хъулъхугъэ χʷəɬfəʁa хъулъфыгъэ qʷəlfəʁa къулфыгъэ χʷəɬxʷəʁa хъулъхугъэ
woman bzəɬxʷəʁa бзылъхугъэ bzəɬfəʁa бзылъфыгъэ bzəlfəʁa бзылфыгъэ bzəɬxʷəʁa бзылъхугъэ
tin t͡saxʷ цэху t͡saf цэф t͡saf цэф d͡zːaxʷ дзэху
light naxʷə(n) нэху(н) nafən нэфын nafna нэфнэ naxʷ нэху
straight man zaːxʷa захуэ zaːfa зафэ zaːfa зафэ zaːxʷa захуэ

References[гъэтэрэзын | edit source]

  • STAROSTIN, Sergei A.; NIKOLAYEV, Sergei L. (1994). A North Caucasian Etymological Dictionary: Preface.