Архентинэ

Республикэ Архентинэ эсп-бз. República Argentina
Архентинэм и нып Архентинэм и дэмыгъэ -37.183333, -67.366667
Гоуидзэр: «En Unión y Libertad («Зэгуэтынымрэ хуитыныгъэмрэ»)»
Къэрал уэрэд: «Oid, Mortales»
Хуитыныгъэм и махуэ	1816 мэкъуауэгъуэм и 9 (зхэкӀар Эспаниэм)
Нэхъышъхьэбзэхэр	эспаныбзэ
Къалэ нэхъышъхьэр	Буэнос Аирэс
Къалэ нэхъ инхэр	Буэнос Аирэс, Кордова, Росарио
ӀэнатӀэ хабзэр	Президент республикэ
Президент Вице президент	Кристина Киршнер Хулио Кобос
ШӀыпӀэр • Псори • % псым пӀэуэ иубыдыр	8-нэ дунем 2 766 890 км² 1,1%
Къэралым и джылэр • ЗэралъытэмкӀэ (2009) • Ӏувагъыр	40, 134, 425 цӀыху (33-нэ) 15 цӀыху/км²
ВКӀуП   • КъыхэкӀыр (2008)   • Зы цӀыхум къытехуэр	$572, 668 млрд  (23-нэ) $14 408
Валутэр	Архентинэм и песо
Интернет-доменхэр	.ar
Телефон кодыр	+54
Зэманыгъуэхэр	-3

Архенти́нэ (эсп-бз. Argentina) и цӀэдыдэр псоуэ — Республикэ Архентинэ (эсп-бз. República Argentina) — етӀуанэ (Бразилым яуж) и инагъымкӀэ, ещанэ (Бразилымрэ Колумбиэмрэ яуж) джылу дэсымкӀэ къэрал Ипшъэ Америкэм хэту. Къалэнэхъышъхьэр Буэнос Аирэс.

Хэкумэтхыр

thumb|left|220px| Архентинэм Ипшъэ Америкэм ипшъэ-къуэкӀыпӀэм и лъэныкъу хъуар еубыд джыпӀэ хъуну. Архентинэм и кӀыхьэгъыр ишъхъэрэм щыкӀэдзауэ ипшъэм нэгъунэ 3, 800 км хуэдиз мэхъур, къуэхьэпӀэм щыкӀэдзауэ къуэкӀыпӀэм нэс 1, 400 км хуэдиз.

И гъунапкъэхэр зэрыкӀуэр: ипшъэмрэ къуэхьэпӀэмрэ - Чилим Ӏохьэ, ишъхъэрэм - Боливиэмрэ Парагуаимрэ, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэмрэ къуэкӀыпӀэмрэ - Бразилымрэ Уругуаимрэ. Ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ гъунапкъу хъур Архентинэм Атлантик океаныра, ЧилимкӀэ и гъунапкъэ ирикӀу хъур къуэхьэпӀэмрэ ипшъэ-къуэхьэпӀэмрэ Андхэра хъур. Къэралым и инагъыр 2,780,400 км² мэхъур.

Архентинэ псыгъуэкӀыхьу макӀуэр ишъхъэрэм щыкӀидзу ипшъэмкӀэ, и шӀыпӀэр бэуэ зэшъхьэщыкӀыу щыту. ШӀыпӀэ зэшъхьэщыкӀыгъуэкӀэ къэралыр лъэныкъуитӀу гэча хъуну: губгъуэ лъэныкъуэ - ишъхъэрэмрэ къуэкӀуэкӀыпӀэмрэ, къуэкӀэбгыкӀэ лъэныкъуэ - ипшъэмрэ къуэхьэпӀэмрэ. Къэралым и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэ гъунапкъэпсомкӀэ Андхэр ирокӀуэ, ШӀыгум и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэгъум и къушъхьэ нэхъ инхэра. Я курытыпӀэм дежь Андхэм я нэхъ лъэгагъэдыдэм носхэр, абдежьым Ипшъэ Америкэм и Ӏуашъхьэ нэхъ лъагэдыдэхэр хэтхэ: Аконкагуа (6, 960 м), Тупунгато (6, 800 м), Мэрсэдарио (6, 770 м).

Къэралым ишъхъэрэ лъэныкъуэм губгъуэ Гран Чако хэлъ, и нэхъыбэм губгъу щыту ауэ мэздэгухэмкӀэ зэкӀэкӀауэ лъэныкъуэ гуэрэхэри псыпцӀу щытху. Гран Чаком и ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ Пампахэр хэлъ, губгъуэжъ, и нэхъыбэкӀэ субтропик лъэныкъуэгъым хэту. Пампахэм къуэхьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ Паранамрэ Уругуаимрэ я месопотамиэр хэлъ, и нэхъыбэкӀэ ар губгъу щыт, и ишъхъэрэ лъэныкъуэр лавэм къыхэкӀа платоуэ щыт бразил бгыхэм щыщу, курытыгъуэ лъэныкъуэр пхияуэ, псыпцӀу щыт, ипшъэр бгы кучийасхэр джоуэ хэт. Къэралым и ишъхъэрэ лъэныкъуэм Патагониа хэлъ, а хэкум гъунапкъэ хъэрзыну иӀэкъым, шӀыпӀэр нэхъыбэм тхьэмышкӀу щыт, жьыбгъэкӀэ бэуэ.

Архентинэр климэтищым хеубыдэ: тропикым, субтропикым, курытым джоуэ.

Псы нэхъ кӀыхьу къэралым ежэххэр: Рио Саладо (2, 355 км), Парана (1, 630 км), Колорадо (1, 140 км), Уругуай (1, 170 км).

Тхыдэр

Колумб ипэ зэманыгъуэ тхыдэр

[[Файл:SantaCruz-CuevaManos-P2210651b.jpg|250px|thumb|left|Ӏэхэм я бгъуэнкӀаг, Рио Пинтурас, провинциэ Санта Крусым]] Гупшысыгъуэ щыӀэмкӀэ иджырей Архентинэм япэрей цӀыхухэр здихьэхэтэр Патагониам и ипшъэдыдэ лъэныкъуэрат, абым иджырей Чилим къикӀаху къэкӀуахэт.

Нэхъ япэреуэ, нэхъ жъыдыду цӀыху Ӏэшъагъэхэр къыздагъуэтахэр Пиедра Мусэо Санта Крус провинциэм дежь, я ныбджыр 11 мин гъ. ди лъэгъэнэхэм я пэм.

Илъэс мин 9 ди лъэхъэнэхэм я пэм Ипшъэ Америкэм и Пампахэм цӀыхухэр итӀысхьэн кӀадза, иджырей Архентинэм и ишъхъэрэ-къуэкӀапӀэ лъэныкъуэм цӀыхухэр щихьахэр илъэс мин 7 хуэдизым дежь ди лъ. я п.

Архентинэм иса аборигенхэр гупитӀу зэхэкӀхэт: зыр - шъакӀуэгъуэкӀэ псохэтэр, Патагониэм, Пампам, Чаком щыпсоуахэ; адрейхэр - мэкъумэшым елэжьу псохэтэр, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм иджырей къэралым дежь Куйомрэ Сиерра де Кордовамрэ яужми месопотамиэм итӀысхьахэ.

А лъэпкъэгъухэм я лэжьыгъэхэра къызхэкӀахэр - пэтрэжьаныр, кӀэнтрофыр, маниокар абым пэмыкӀыу, дунем матер изыхьахэр а лъэпкъэгъухэра.

Еуропейхэм я зэманыгъуэ

1535 гъэм Педро де Мендосар зекӀуэм и тхьэмаду шъхьэщыту гупышхуэ дэкӀыгъу шы бэуи яӀу быдапӀэ Санта Мария де Буен Айрэ халъхьэ, иджырей Архентинэм и къалэ нэхъышъхьэ хъуар.

1776 гъэм пэштыхьейгуэт Рио де ла Плата яшъыр, абым хэхьахэр: Парагуай, Архентинэ, Уругуай, Боливиэм и лъэныкъуэ гуэрэхэр, пэштыхьейгуэтым и къалэ нэхъышъхьу хъуар Буэнос Айрес.

1816 гъэм Тукуманым провинциэ зытӀущым я тхьэмадэхэр зэхуэсахэ. 9 бадзэуэгъуэм унафэ къыдагъэкӀ Эспаниэм къыхэкӀху Рио де ла Плата и Провинциэ Зэгуэтхэр джоуэ къэрал хъуху.

1819 гъэм джылэ зауэ къыхокӀ тхьэмадэгъуэхэм я зэпыубыдыкӀэм, за лъэныкъуэмкӀэ республикэ системэр трагъувэным пылъхэт адрейкӀэ федерал системэм хуэйхэт.

1820 гъэм зауэр еухыр. Ауэ реформэ зыхуэныкъуахэр тӀым щыгъуи зэфӀэмгъэкӀауэ къэнахэ, илъэсипшъ яужкӀэ екӀуэкӀахэм къэралыр анархиэм хэта, абым хуэкӀуари 1825-1827 гъэхэм Бразилым зауэ иригъэжьатэр Уругуаим шӀыпӀэр иубыдыным пылъауэ, ауэ и къэру къихьакъым, зауэ нэужым Уругуаир къэрал хуит хъуа.

1833 гъэм Британиэшхуэм Малвин хы тӀыгухэр оккупациэ ешъыр.

1879-1880 гъэхэм дзэзэчэ Хулио Рокам Пшахъуалъэ Зауэ ирегъэкӀуэкӀыр, индейхэм я нэхъыбэр здыхэкӀуадэм, абымкӀэ шӀыпӀэ мэкъумэшым елэжьыным фӀыуэ тегъэпсыхьам пхырыкӀыпӀэ хуит ешъыр. 1880 гъэм яужкӀэ кӀуа илъэс пшъитхум Архентинэм фӀыуэ зыкъиӀэта экономикэмрэ социалымрэкӀэ. ХХ лъэхъэнэм ипэм дежь Архентинэр дунейпсом и къэрал нэхъ къуэлейхэм ящыщ хъуа.

Социал уныншагъэр хэкӀуэдэн къэралым щыкӀидзар 1930 гъэхэм кӀэдзауэ, зауэ зэхъуэкӀыгъуэ къэхъуа яуж. 1946 гъэм Архентинэм и президенту хахыр Хуан Перон. И шъхьэгъусэ Эвита дэкӀыгъу, джылэм фӀыуэ къалъагъутэр, реформэ бжыгъэ иригъэкӀуэкӀа къэралым, диным хэӀэба яуж и реформэхэр Католик Чылисэр пэува президентым. 1955 гъэм Перон и ӀэнатӀэгъуэр трахуа.

1973 гъэм дзэ ӀэнатӀэгъуэ бжыгъэ зызэрэхъуэкӀа яуж Пероныр ӀэнатӀэм Ӏухьэжьа ауэ 1974 гъэм дунем ехыжьа, и етӀуанэ шъхьэгъусэ Исабелыр ӀэнатӀэм Ӏуту къигъэнауэ. Исабел тетыхукӀэрэ марксист револуционерхэм терроризм ирагъэжьа. яужым зауэ зэхъуэкӀыныгъэ къэралым къызхэкӀам 1976 гъэм. абым яуж дзэзэчэ бжыгъэм я ӀэнатӀэгъуэ зэрахъуэкӀауэ яужыреуэ Леополдо Галтиери генералыр тохьэр. 1982 гъэм къэралым и экономикэ кризисым хэкӀыным шъхьэкӀэ Леополдым унафэ етыр архентынэдзэр Малвин хы тӀыгухэм ихьэну, Британиэшхуэм оккупациэ ишъахэтэр 1833 гъэм щыкӀэдзауэ. Мазищ текӀауэ архентинэдзэр Британиэшхуэм зэгуеудри Леополдыр ӀэнатӀэгъуэр къегъанэр. 1983 гъэм демократ хэхыгъуэ ирагъэкӀуэкӀыр къэралым, Раул Алфонси (Радикал джылэ зэгуэтыгъуэм щыщыр) президент мэхъур. 1989 гъэм къэралым и тхьэмадэ хъур Карлос Саул Менем, ари демократыгъэкӀэ хахауэ.

Джылэр

2001 гъэм зэригъэлъагъуамкӀэ къэралым джылу дэсар 36, 260,130 цӀыху, 2009 гъэм и бадзэуэгъуэм 40, 134, 425 цӀыху.

Индей лъэпкъ мы куэду къэралым исахэтэр эспаниэм и колонил ӀэнатӀэгъуэм хэкӀуэдахэ XVI лъэхъэнэхэм, яужми Пампамрэ Патагониэмрэ я шӀыпӀэхэр щаубыдым XIX лъэхъэнэм и кӀэм нэс.

Иджырей архентинхэм я лъэпкъыр щызэфӀэувар XIX-XX лъэхъэнэхэм, еуропэм щыщ иммигрант бжыгъэхэм къахэкӀахэм. 85 % архентин джылэм щыщыр еуропей расам щыщхэ, индейхэр (нэхъыбэм еуропейхэм хэгъуэщыхьаху) зэрыхъухэр 4, 5 %. Архентинэр зи шӀыналъу щыта лъэпкъхэм (мапуче, колия, тоба, матако) я бжыгъэр джыпсту зэрыхъур 0, 5 % къуэде.

Иммигрантхэм я лъэпкъхэр счыгъуи куэд хъут ауэ я нэхъыбэр эспанхэмрэ урымхэмрэ, бэуэ абыхэм пэмыкӀыуи фрэнджхэр, джэрмэнхэр, инджылызхэр джоуэ.

Экономикэр

Архентинэр индустриал аграриэ къэралу щыт. ВКӀуП зы цӀыхум техуэр щэхуэн зэфӀэкӀыгъуэмкӀэ мин 14, 2 АШЗ-м и доллару.

1990 гъэхэм щыкӀэдзауэ къэралым приватизациэм и политикэ куэду ирагъэкӀуэкӀ, хамэ инвистициэхэр къэралым къирагъэхьэным шъхьэкӀэ. Фатэгыну къыкӀихыр къэралым и хуэныкъуэгъу хъуамкӀэ ирокъур, Латин Америкэм и къэралхэм еплӀану щит фатэгыну къикӀихымкӀэ, абым пэмыкӀыу Архентинэр дунем и япэрей къэралыпшъ Уран зиӀэхэм ящыщ, къэралыр цӀэрыӀу щыт нуклеар энергетикэмкӀэ и шъныгъэ лэжьыгъэ лъэшхэмкӀэ.

Архентинэм и мэкъумэш лэжьыгъэм гулъытэгъу щытыр адрей къэрал Латин Америкэм хуэлъытамэ езым и хуэныкъуэгъу къыхихым фӀэкӀыу экстпорт ирегъэкӀуэкӀ пэмыкӀ къэралхэм (икӀи мэкъумэшым хэтыр 1% къэдей лэжьакӀуэхэм). Ӏэш зечэнымрэ мэкъумэшымрэ экспортым къыхахым и 50 % хелъхьэ.

Администрациэ гуэчыгъуэр

Архентинэр республикэ федеративу щыт, провинциэ 23 зэхэкӀыу (эсп-бз. provincia), зы федерал куеи хэту (эсп-бз. ciudad autónoma) Буэнос Айрэс провинциэ къэс езым и конституциэ иӀэ, абым теухуауэ ӀэнатӀэгъуэр шъхьэщыту.

	Провинциэр	Къалашъхьэр	Джылу дэсыр(2010 гъ.)	ШӀыпӀэр (км²)	ВКӀуП зы цӀыхум къытехуэр (2008)	ШӀыпӀэтхыпхъэр
30px|border	1 Къалэ Буенос Айрэс		2.891.082	202	23.309	right|250px
30px|border	2 Буэнос Айрэс провинциэ	Ла Плата	15.594.428	307.571	7.310
30px	3 Катамарка	Сан Фернандо де Катамарка	367.820	102.602	6.009
30px|border	4 Чако	Resistencia	1.053.466	99.633	2.015
30px|border	5 Чубут	Раусон	506.668	224.686	15.422
30px|border	6 Кордоба	Кордоба	3.304.825	165.321	6.477
30px|border	7 Корриентес	Корриентес	993.338	88.199	4.001
30px|border	8 Энтре Риос	Парана	1.236.300	78.781	5.682
30px|border	9 Формоса	Формоса	527.895	72.066	2.879
30px|border	10 Жужуй	Сан Салвадор де Жужуй	672.260	53.219	3.755
30px|border	11 Ла Пампа	Санта Роса	316.940	143.440	5.987
30px|border	12 Ла Риоха	Ла Риоха	331.847	89.680	4.162
30px|border	13 Мендоса	Мендоса	1.741.610	148.827	9.079
30px|border	14 Мисионес	Посадас	1.097.829	29.801	3.751
30px|border	15 Неукен	Неукен	550.344	94.078	26.273
30px|border	16 Рио Негро	Виедма	633.374	203.013	8.247
30px|border	17 Салта	Салта	1.215.207	155.488	4.220
30px|border	18 Сан Хуан	Сан Хуан	680.427	89.651	5.642
30px|border	19 Сан Луис	Сан Луис	431.588	76.748	5.580
30px|border	20 Санта Крус	Рио Гайегос	272.524	243.943	30.496
30px|border	21 Санта Фе	Санта Фе	3.200.736	133.007	8.423
30px|border	22 Сантиаго дел Эстеро	Сантиаго дел Эстеро	896.461	136.351	3.003
30px|border	23 Тиерра дел Фуэго	Ушуаиа	126.190	21.478	20.682
30px|border	24 Тукуман	Сан Мигел де Тукуман	1.448.200	22.524	3.937
25px|border Архентинэ			40.091.359	2.780.400	8.269

Къэрал зэхэтыкӀэр

Архентинэр лъэпкъэгъу Лъз-м, ДВФ-м, АКъЛъ-м я хэт.

1853 гъэм и КонституциэмкӀэ къэралым ӀэнатӀэгъуэм мэгуэчыр: хабзэгъэзанкӀэмкӀэ, хабзэдэгъэкӀымкӀэ, мэхьчэмэмкӀэ джоуэ, а гуэчыгъуэр къэралыгъуэпсомкӀи куейхэмикӀи йокӀуэкӀыр.

Къэралым и тхьэмадэр - президент, илъэсищкӀэ хахыр. Тхьэмадэхэм я хасэм и нэхъышъхьэр - премиер министыр. Нэхъышъхьу къэралым хабзэдэгъэкӀымкӀэ щытыр Лъэпкъэгъу конгрессыра, абым хэтыр - Сенат (72 цӀыху хэту) Тхьэмадэ зэхуэс (257 цӀыху хэту). Сенатым и тхьэмадэр вицепрезиденту щыт.

Дзэр

Архентинэ и дзэр зэрыгуэчыр - зекӀуэдзэ, хыдзэ, уэгузауэдзэ джоуэ.

ТехьэпӀэхэр

• Архентинэ DMOZ-м (урыс.)
• Архентинэ къэралым и официал сайтыр (эсп.)
• Архентинэ теухуа официал ӀухьэпӀэр (эсп.)
• Президентым и официал сайтыр (эсп.)
• Къэралым и хъыбархэр (эсп.)