Ипшъэ Америкэ

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
LocationSouthAmerica.png
Sinusoid-south-america.jpg

Ипшъэ Америкэ — ипшъэ шlыпlэ Америкэм, Шlыгум Икъуэхьапlэмрэ Ипшъэ Лъэныкъуэм щыхэт. Тlумщыгъуи ишlыпlэ гуэрэхэр Ишъхъэрэ Лъэныкъуэм хеубыдэ. Хыхэм lуфэ здиlар: Шъэху океаным - къуэхьапlэмкlэ, Атлантикэм - къуэкlыпlэмкlэ, и гъунапкъэхэр Иишъхъэрэ Америкэм и де Дариэн lузэвымкlэ, Кариб хымкlэ ирокlуэ.

Ипшъэ Америкэм абы пэмыкlыу бжыгъэ хы тlыгу амэ хабжэ, абыхэм янэхъыбэхэр къэрал хэтхэм яуэ. Кэриб хы тlыгухэр Ишъхъэрэ Америкэм хабжэ. Ипшъэ Америкэм икъэрал Кариб хым илъхэр абы хэт: Колумбиэ, Венесуэлэ, Гайанэ, Суринам, Фрэндж Гуианэ яцlэр - Кэриб Ипшъэ Америкэ

Псалъэ "Америкэр" япэдыду ицlу тезытхар итхыпхъэм Мартин Валдзэмуллер, а итхыпхъэм шlыпlэм латиныбзэкlэ Америго Веспуччи ицlэр тритха. А хулъхугъэра жызыlар Христофор Колумбым къыгъуэта шlыпlэхэр Индиэкъым, ахэр Хэку Кlэхэ, япэкlэ Еуропэм ямышъахэр.

Шlылъэм иинагъыр - 17,8 милыуан км², джылу дэсыр - 385, 742, 554.

Тхыдэр[гъэтэрэзын]

238964341 14228317c9.jpg
Columbus Taking Possession.jpg

Шlылъэм итхыдэр щыуэ бгуэч хъуну. Япэрер - лъэпlкъ исахэм (Еуропэм имыубыд кlышъэ) язэфlэувэкlэр, къэру къыщаштам, яхэкlуэдэжьыгъэр. Етlыуану - Еуропэ къэралхэм яубыдын щыкlадзар (Конкиста) - 1500-1800 гъэхэм. А гъэхэм шlылъэм инэхъыбэр къэралитlым яlыгът (Эспаниэмрэ Португалиэмрэ) Апщыгъуэра лэтин-амэрикэм икъэрал нэхъыбэм ябзэри, экономикэри, къэралыгъуэри щызэфlэувар.

Къэралхэр[гъэтэрэзын]

ABCStaaten.png
Къэралыр Инагъыр (км²) Джылу дэсыр (2008 гъэмкӀэ)
1. Flag of Argentina.svg Архентинэ 2,766,089 40,677,348
2. Flag of Bolivia.svg Боливиэ 1,098,580 8,857,870
3. Flag of Brazil.svg Бразил 8,514,877 191,908,598
4. Flag of Venezuela.svg Венесуэлэ 912,050 26,414,815
5. Flag of Guyana.svg Гайанэ 214,970 770,794
6. Flag of Colombia.svg Колумбиэ 1,138,910 45,013,674
7. Flag of Paraguay.svg Парагуай 406,750 6,347,884
8. Flag of Peru.svg Перу 1,285,220 27,925,628
9. Flag of Suriname.svg Суринам 163,270 438,144
10. Flag of Uruguay.svg Уругуай 176,220 3,477,778
11. Flag of the Falkland Islands.svg Фолклэнд хы тӀыгухэр (Архентинэрэ Британиэшхуэрэ зэпаубыд) 12,173 2,967
12. Flag of French Guiana.svg Фрэндж Гуианэ (Фрэндж) 91,000 209,000
13. Flag of Chile.svg Чили 756,950 16,454,143
14. Flag of Ecuador.svg Экуадор 283,560 13,927,650
15. Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg Ишъхърэ Джэрджэрэ, Ишъхърэ Сандыуч хы тӀыгухэр 3,093 20

Лъэпlкъхэр[гъэтэрэзын]

Moxeno.jpg

Этникэмкlэ Ипшъэ Америкэ щыуэ бгуэч хъуну: индехэр, еуропэхэр, африканхэр. Колумбиэ, Экуадор, Венесуэлэ къэралхэм янэхъыбу дэсыр лъэпlкъ зэхэпхъа ( эспанхэмрэ лъэпlкъ исахэмрэ къатекlахэр ). Къэралитl къуэдем: Перурэ Боливиэрэ индехэм янэхъыбаlуэр. Брэзил, Колумбиэ, Венесуэлэ нэхъыбэ хъухэр африканхэра. Архентинэм, Чили, Брэзилым нэхъыбэхэр еуропэм къикlахэм ящыщ - Эспаниэмрэ Урымымрэ. Брэзилым португалхэр, джэрмэнхэр, урымхэр, эспанхэр джоуэ янэхъыбу мэпсо.

Бзэр[гъэтэрэзын]

Ипшъэ Америкэм бзэ нэхъ яшъэхэр португалымрэ, эспаныбзэмрэ, Португал бзэмкlэ здэпсалъэхэр Бразилым, ар 50 % джылу хъуам Ипшъэ Америкэм исхэм. Эспаныбзэр Ипшъэ Америкэм и нэхъыбэ къэралхэм ибзэ lэташъхьа. Абы пэмыкlыу индеэхэм ябзэхэр: кечуа ( Экуадорым, Боливиэ, Перум джоуэ ), гуарани ( Парагуайрэ Боливиэрэ ), араукани бзэр ( Чилирэ Архентинэрэ )

Бзэхэмрэ, джылу зезыхьа-псалъэхэмрэ