Убыхыбзэ

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Убыхыбзэ
Зэрзэджэр: tʷaχəbza
Къэралхэр: Убых хэку, XIX лъэхъэнэм и кум щыкӀэдзауэ Тыркум
Хэкухэр: Къаукъазым хы ФӀыцӀэм Ӏулъ Ӏуфэр, Тыркум — Балыкесир
Дунем тетыжькъым: 1992 гъэм Тевфик Есенч дунем ехыжьа — яужырей бзэр зышъу къэнэжьатэр
Классификациэ
Категориэ: Еуразиэм и бзэхэр
Ишъхъэрэкъаукъаз унагъуэшхуэ (псом къамылъыта)
Абазэ-адыгэ унагъуэбзэ
Тхыбзэр: Тхыбзэншэ
Бзэ кодхэр
ISO 639-1:
ISO 639-2:
ISO 639-3: uby

Убыхыбзэ (уб-бз. — туахэбза) — дунем темытыжь бзэ, абазэ-адыгэбзэ унагъуэм я щыщ. Убых лъэпкъым яуэ, 1990 гъэм нэгъунэ ирапсалъу.

Убыхыбзэр здызэфӀэувауэ драпсалъэтэр Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм, Ишъхъэрэ Къаукъазым, иджыпсту урысыбзэ здызэрахьэ лъэныкъу щыт ПсышӀуап (Лазаревскэ), Курыт, Хъуэпсэ къедзыгъуэхэр Щачэ-къалэм. 1860 гъэхэм Къаукъаз зауэр щыухым идежь Убых лъэпкъыр Тыркум ирагъэкӀа. Мы куэду, къэнэжьа тӀэкӀур адыгэ иэ абазэ къуаджэхэм хагъэтӀысхьурэ яхэгъуэщыхьахэ. Апхуэдурэ убыхыбзэм и шӀыналъэр фӀэкӀуэда.

Убыхыбзэр зышъэжьу икӀэм изакъу къэнэжьа Тефик Есенчыр 1992 гъэм дунем ехыжьа Тыркум щыпсэуауэ.

Убыхыбзэр зэрагъэшъагъуэр и фонетикэмкӀэ - 84 согласнэ макъу иӀа (абыхэм плӀыр мы убыху, псалъэ хамэхэм шъхьакlэ, бзэм къыихьахэр), гласну тӀу къуэдей ( «а» кӀыхьу «а» кӀэкӀыу ). Убыхыбзэм нэхъыбу согласнэ зиӀа бзэуэ яшъэр "койсаныбзэхэм" Ипшъэ Африкэм щыпсоу лъэпкъхэм ябзэхэра.

Тхыпкъылъэхэр[гъэтэрэзын]

Кирил тхыпкъэхэмкӀэ зэхэгъувар —

А а Ә ә Б б Бъ бъ В в Въ въ Г г Гу гу
Гь гь Ѓ ѓ Ғ ғ Ғу ғу Ғъ ғъ Ғъу ғъу Ғь ғь Ҕ ҕ
Д д Ду ду Џ џ Е е Ҽ ҽ ҼӀ ҽӀ S s Ж ж
Жу жу Ӝ ӝ Ӟ ӟ Ӟу ӟу И и Й й Ј ј К к
Ку ку Кь кь КӀ кӀ КӀу кӀу КӀь кӀь Қ қ Қу қу Қъ қъ
Қъу қъу Қь қь ҚӀ қӀ ҚӀу қӀу ҚӀъ қӀъ ҚӀъу қӀъу ҚӀь қӀь Л л
Ӆ ӆ ӅӀ ӆӀ М м Мъ мъ Н н Ы ы О о Ҩ ҩ
Ө ө П п Р р С с Ҫ ҫ Ҫу ҫу Т т Ту ту
ТӀ тӀ ТӀу тӀу У у Уъ уъ Ү ү Ф ф Һ һ Х х
Ҳ ҳ Ҳу ҳу Ҳъ ҳъ Ҳъу ҳъу Ҳь ҳь Ц ц ЦӀ цӀ Ҵ ҵ
Ч ч ЧӀ чӀ Ҹ ҹ Ҹу ҹу ҸӀ ҹӀ ҸӀу ҹӀу Ш ш Шу шу
ъ Ы ы ь Я я Ӏ Ӏ

Латин тхыпкъэхэмкӀэ зэхэгъувар —

А а Ә ә B b Bƹ bƹ C c Ç ç Ç' ç' Č č
Čw čw Č' č' Čw' čw' Ċ ċ Ċ' ċ' D d Dw dw Ḑ ḑ
Ḋ ḋ Ď ď E e F f G g Gw gw Gy gy Ğ ğ
Ġ ġ H h Ḣ ḣ I ı İ i J j Jw jw K k
Kw kw Ky ky K' k' Kw' kw' Ky' ky' L l Ł ł Ł' ł'
M m Mƹ mƹ N n O o Ö ö P p Pƹ pƹ P' p'
Pƹ' pƹ' Q q Qw qw Qy qy Qƹ qƹ Qƹw qƹw Q' q' Qw' qw'
Qy' qy' Qƹ' qƹ' Qƹw' qƹw' R r Ř ř Řw řw Řy řy Řƹ řƹ
Řƹw řƹw S s Ş ş Şw şw Š š Šw šw Ṡ ṡ T t
T' t' Tw' tw' Ţ ţ Ţ' ţ' U u Ü ü V v Vƹ vƹ
W w Wƹ wƹ X x Xw xw Xy xy Xƹ xƹ Xƹw xƹw Y y
Z z Ž ž Žƹ žƹ ƹ '

Убых псалъалъэ[гъэтэрэзын]

  • абгъьа - абгъуэ
  • абына - мэз
  • аба - сымаджэ, лъэрмыхь Саба - сысымаджэ
  • аба цуыйа - сымаджэщ
  • абаплъа - Ӏазэ
  • абащ - уз
  • агъанцlуыхъ - япэрей
  • агъатlкъуыхъ - етӀуанэ
  • уа - хьэ
  • адыга - адыгэ
  • агьа - бзаджэ, къытехьа. Сыгьа агьа - скъытехьа.
  • агьары - пщылӀ
  • бач - баш
  • бзы - псы

--- ЛъытакIэ

  • за - зы
  • ткъIуа - тIу
  • шъа - щы
  • плIы - плIы
  • щхы - тху
  • фы - хы
  • блы - блы
  • гъуа - и
  • бгъьы - бгъу
  • жъуы - пшIы