Бжэнщlэф

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Бжэнщlэф
Бжэнщlэф
ЩӀэныгъэ хэкӀыгъэхэр
Лъэпкъышхуэ: Псэушъхьэхэр
Типхэр: Кордэхэ
Тип къуэдзэ: ДжабэрыӀэхэ
ХэкӀ: Къуалэбзухэр
ХэкӀыгъуэ: БжэнщӀэф теплъэ хэкӀыгъуэр
Лъэпкъ: БжэнщӀэф лъэпкъыр
Лъэпкъыгъуэ: БжэнщӀэфхэ
ЛӀэужъыгъуэ: БжэнщӀэф
Латин цӀэр
Caprimulgus europaeus Linnaeus, 1758
И щӀыпӀэр
сурэт

Wikispecies-logo.svg
Систематикэ
УикилӀэужьыгъуэм

Commons-logo.svg
Сурэтхэр
Уикисурэтылъэм

ITIS 555569
NCBI 111811

Бжэнщlэф (лат-бз.: Caprimulgus europaeus, ур-бз.: Козодой) — жэшбзу, бжэнщlэф-лъэпкъым ящыщ, гъэмахуэкlэ Еуразием икумкlэ, Африкэм ишъхъэрэ-къуэхьапlэ щопсохэ. Я инагъымкlэ бзуупцlэм хуэдиз мэхъухэр, ифэр гъуабджэ-псыфу щыту, пхъафэм, тхьампэ пыхуахэм къыхимгъэщу. Адрей бзу лъэпкъым хэтхэм хуэдууи нэшхуэхэр иlа, пэ кlэкl пыт (кlэкl шъхьакlэ бгъууэ щыт), и лъакъуэхэри кlэкlыу, шlым къыщикlухьын, иэ къудамэр пиубыдыкlын тегъэпсыхьакъым (абы шъхьакlэ къудамэм икlыхьагъымкlэ тотlысхьахэ, адрей бзухэм хуэмыду). Здэпсохэр уэздыгъэмэз нэхухэм, мэз здырахахэм, мэзыку губгъуэхэм, Ипшъэ Еуропэм - тхьмпэпымыху, гъэпсом удзыфу щыт пабжъэ-банэхэм хэсхэ. Шlымахуэм мэкуэчхэ, Африкэм Сахарэ пшахъуалъэм нэхъ ипшъэмкlэ. Ишххэр хьапацlэ, цlыв lамэ, здэлъатэм яшъакlу.

Зэрзэфlэтыр[гъэтэрэзын]

Ӏэплъэпкъыр[гъэтэрэзын]

Икlыхьагъыр см. 26 - 28 мэхъу, дамэ зэгуэхахэм я бгъуагъыр см. 54 - 60 мэхъу, я хьэлъагъыр г. 60 - 110 мэхъур. Икlыфэр тlэкlу кlыхьу щыт, кlыгуугум ем хуэду, дамэ кlыхь-памцlэхэмрэ, кlапэ кlыхьрэ иlу. Пэр кlэкl lэй икlы лlахуэу щыт, ауэ бгъуэшхуэ. Лъакъуэхэр кlэкl lэуэ щыт, шlым тес бзум уэплъмэ шlыгум икlыфэмкlэ зыкlэрикъузауэ тес хуэду щыт. Лъэхъуамбэ курытыр адрейхэм нэхъри нэхъ кlыхьу щыт, пэмыкl лъэхъуамбэхэмрэ абырэ я зэхуакур фэкlэ зэрыубыдауэ. Ицыр шъабу, пхъашу щыт, жьындум ям хуэду, абы шъхьакlэ нэхъ ин хуэду къыпщохъур зэрщытым нэхърэ. Ифэр зэр хэгъуэщэным, къыхэмщыным тегъэпсыхьа, бзу мыхъеуэ жыг къудамэм тесыр, иэ тхьампэ гъуа шlым телъым хэсмэ къэплъэгъун гугъ lэй. Икlыфэм ишъхьар гъуабджэ-псыфу щыт, уэгу гъуэплъ, фlыцlэ, гъуабджэ хэпхъауэ. Ныбафэр гъуабджэ-пшахъуафэ, уэгу нэхъ кlынфlу хэпхъауэ. Инэкlагъхэм фlыуэ къыхэщу, хужьу цlэла хуэду щыт. Ипшъэ лъэныкъуитlым хужьыбзу хъуреитl хэлъ (хъухэм), плъыжь (бзыхэм). Абы пэмыкlыу хъухэм я дамэпэхэми хужь хэлъ, кlапэц гъунэхэми япэм, адрей псомкlи хъухэмрэ бзыхэмрэ зэхуэду щытхэ. Бзу нэхъ кlалэхэр я сурэтымкlэ бзым нэхъ ехьчу щытхэ.Я пэр фlыцlэ, нэ хъуреягъхэр фlыцlэ-гъуабджу щыт.

Цlыху иэ псэушъхьа шъакlуэ къыбгъэдыхьу къышъэмэ бзу щысым, зыхегъэгъуащэ шlым иэ къудамэм зыкlэрикъузу. Ауэ гъунэгъущу бгъэдыхьамэ, бзур псынкlыу, шъэху долъэтей, мэ джыжьу зыкlыпэ олъэтыкl.

Макъыр[гъэтэрэзын]

Ифэмкlи бжэнщlэфыр къыхэмыщу щыт шъхьакlэ иуэрэд джэlакlэмкlэ цlэрыlу щыт, адрей бзу макъхэм емыхьчу 1 км. ипэджыжьу ущыlами зэхэпху. Къэгор хъура, жыг гъуа къудамэм тесу мэзыку губгъуэм иэ мэзгъунэм итым. Иуэрэдыр мы джану, кlыхьу щыт «тр-р-р-р-р-р-р» джоуэ, хьандыркъуакъуэхэм джаlам ехьчу ауэ нэхъ ину. Апхуэдэ уэрэдыр зэпимыуду бджэхьашъхьам къыщыкlэдзауэ пщэджыжь нэгъунэ джеlа, имакъ инагъымрэ, уэрэдым икlыхьагъымрэ зэрихъуэкlыурэ. Бзу гъэщтам иуэрэдыр гомакъ «фирр-фирр-фирр...» хуэду зэпиудыфыну. Къэкуэча яуж хъум махуэ зытlущ дигъэкlауэ уэрэд джиlан кlедзэ, апхуэду гъэмахуэ псор йокlуэкlыр, тlэкlу щызэпиудыр бадзэуэгъуэм икум къыщыкlэдзауэ икlэм нэгъунэ.

Здэпсохэр[гъэтэрэзын]

Бжэнщlэфыр абгъуэ здишъыр, здэпсор ишъхъэрэ-къуэхьапlэ Африкэмрэ Еуразиэмрэ я хуабэ, курыт лъэныкъуэхэм, къуэкlыпlэмкlэ Байкалым нэсху. Еуропэ псом щопсоухэ, Хы Курытым ихы тlыгухэри хэту, ауэ Еуропэ курытым нэхъ макlыу. Нэхъ кlасу здэпсохэр Переней хы тlыгуныкъуэм, Къуэкlыпlэ Еуропэм. Здэмыпсохэр Ислэндым, Шотлэндымрэ Скандинавымрэ я ишъхъэрэ лъэныкъуэхэмрэ.

Шlыпlэ здыхэсхэр[гъэтэрэзын]

Здыхэсхэр шlыпlэ зэlухауэ, гъушъу щытхэм, дыгъэм фlыуэ къыгъэхуабэхэм. Абгъуэхэр яшъыным шъхьакlэ нэхъ къахуэсэбэпыр тхьампэ гъушъэ шlым телъыр, иэ езы лъэгур гъушъэфу щыту, хъуреягъыр фlыуэ къаплъыхьыфу, абгъуэм занкlыу, пари зэран хуэмыху дэлъэтеифыкlыну абы пэмыкlыу джэщ цlыв-хьапlацlэхэр куэду щыlану, игъуэтыфыну.

Кlасу уэздыгъэ мэзхэм кlотlысхьа иэ мэзкъуийхэм, зи лъэгу пшахъу щытхэм, мэз ихахэм я лъэныкъуэ гъунэхэм, губгъуэ гъунэхэм, псыхъуэхэм, псыпцlэхэм ягъунэгъу. Ипшъэ, ипшъэ-къуэкlыпlэ Еуропэм куэду гъэ псом удзыфу щыт, тхьмпэпымыху пабжъэхэм хэс "Макитахэм", я лэгур ныву иэ пшахъу щыту. ИИшъхъэрэ Африкэм нэхъыбу здыхэсыр бжъэпэхэм пабжъэ мы инхэр ятету, лъэгур ныву. Губгъуэхэм здэпсохэр псыхъуэхэм дэт мэзхэм, къуэхэм жыг гуп къыздэкlхэм иэ пабжъэхэм.

Здэкуэчхэр[гъэтэрэзын]

Бджэнкlэфыр бзу-куэчыхъуам хуэду, илъэс къэс джыжьу мэкуэчхэ бжыхьам. Лъэпкъым инэхъыбу Еуропэм иде абгъуэ зышъхэр шlымахуэр къуэкlыпlэ иэ ипшъэ Африкэм щыlахэ, бзухэм яныкъуэр къуэхьапlэ лъэныкъуэмкlэ мэлъатэхэ. Лъэпкъцlыкlу meridionalis-хэр, Хы Курытым, Къаукъазым щыпсохэр шlымахуэр ипшъэ иэ курыт Африкэм мэкуэчхэ, макlыу къуэхьапlэ лъэныкъуэмкlэ щыlахэ. Лъэпкъцlыкlу sarudnyi, unwini, dementievi губгъуэхэм иэ къушъхьа Азиэ Курытым щыпсохэр ипшъэ-къуэкlыпlэ Африкэм мэкуэчхэ. Абы пэмыкlыу Джуртейм, Пакистаным, ишъхъэрэ-къуэхьапlэ Индиэм unwini-хэм ящыщ мэлъатэхэ. Ипшъэ-къуэкlыпlэ Африкэм plumipes-хэми шlымахуэр яхьыр. Куэду куэчыр йокlуэкlыр, ауэ бзухэр гупу зэхэту лъатэхэкъым, зэрызурэ мэкуэчхэ.

Зэрзэпыхьахэр[гъэтэрэзын]

Caprimulgus europaeus

Щызэфlэувэхэр етlуанэ илъэсур щекlуэкlым идежь ауэ шъхьагъусэ лъыхъуэн щыкlадзэр иджыри зы илъэс текlауэ абы яуж. Абгъуэхэм тlурытlу исхэ, инэхъыбэм япэгъэрей гъусэхэр зэхэхьажьурэ. Хъухэр махуэ 10 хуэдизкlэ бзыхэм нэхърэ нэхъ псынкlыу къагъэзэжьыр, абгъуэ здашъын пlэ лъыхъуу, яужкlэ уэрэд джэlан кlадзэ. Уэрэдхэр кlыхьурэ ирачажьэ, я дамэхэмкlэ ину тоуэхэ, зэгъачэрэзурэ къалъэтыхьхэ. Бзым пылъын щыкlидзэкlэ бджэнкlэфыр хьантlрабгъуэм хуэду хому мэлъатэ, зы пlэм имыкlыу жьм ерсу, апхуэдэм идежь ипкъыр занду щыт идамэхэр ину зэгуиху идамэцхэм хужь хъурей хэлъхэр игъэлъагъу.

Езы абгъуэр адрей бзухэм хуэду яшъкъым, джэдыкlэхэр шlым телъхэ: тхьампэхэм, уэздыгъей банэхэ къэшэшэхахэм яхэлъу. Нэхъыбэм пабжъэцlыкlу кlагъым иэ къудамэ къэхуэхахэм хэт "абгъуэр", ауэ ихъуреягъкlэ зэlухауэ (зиплъыхьыфын шъхьакlэ) иэ гузавэгъуэм шъэху, псынкlыу дэлъэтеифын.

Джэдыкlэ щыгъэтlылъыр накъыгъэм – мэкъуауэгъуэм, зэрыхъур нэхъыбэм 2, хуэкlыхьу щытху. Яфэр цlанлъу, лыду, хужьу иэ псыфу щыт нэхъ кlынфlу къуэлъэн хэлъу. Зэр тесыр махуэ 17 - 18 хуэдиз. Нэхъыбэм тесыр бзыра, зэзэмызэкlэ пщэджыжьым иэ бджэхьашъхьам хъум зэрехъуэкlыр.

Яшхыр[гъэтэрэзын]

Зэшъакlуэхэр цlыв, хьапацlэ лъэтэхэм бадзэхэм кlынфl щыхъум идежь. Нэхъыбу яубыдхэр джэщ-хьантlрабгъуэхэмрэ джэщ-цlывхэмрэ, нэхъ мыкlыу аргъуейхэр, гъудэхэр, бжъэхэр...

Шъакlуэн щыкlыдзэр джэщ рэрыхъум хуэду нэху мыхъу кlышъэ. Джэщым ишхын ирикъу игъуэтмэ зэпиудурэ зегъэпсэхур къудамэм иэ шlым тесу. Цlывхэр нэхъыбэм щылъатэм идежь еубыд, зэзэмызэкlэ къудамэм, нывэм, иэ пэмыкl гуэрэм тесу кlэлъыплъурэ. Джэщым шъэкlуа нэуж бджэнкlэфхэр махуэм мэжейхэ ауэ жыгкlуэцl гъуэхэм, бгъуэнкlагъхэм жъындухэм хуэду загъэпшкlукъым, къудамэм, шlым тотlысхьахэ.

Лъэпкъыр зэрзэшъхьащыкlыр[гъэтэрэзын]

Лъэпкъым ицlэр лат-бз. Caprimulgus. Абы лъэпкъцlыкlу 6 къыхагъэкlыр, я инагъхэмкlэ яфэмкlэ зэшъхьащыкlху:

  • C. e. europaeus - Курыт, ишъхъэрэ Еуропэм щопсоу къуэкlыпlэмкlэ Байкалым нэгъунэ
  • C. e. meridionalis - Ишъхэрэ-къуэхьапlэ Африкэ, Переней хы тlыгуныкъуэ, Хы Курытым ишъхъэрэ lуфэр, Кърым, Къаукъаз.
  • C. e. sarudnyi - Азиэ курытым къыщыкlэдзауэ Алтай къушъхьахэм нэгъугэ
  • C. e. unwini - Азиэм Иранымрэ Иракымрэ къыщыкlэдзауэ къуэкlыпlэм Тян-Шан къушъхьахэм нэс.
  • C. e. plumipes - Ишъхъэрэ-къуэхьапlэ Китаймрэ; къуэхьапlэ, ишъхъэрэ-къуэхьапlэ Монголымрэ
  • C. e. dementievi - Байкалым икъуэкlыпlэ лъэныкъуэмрэ, ишъхъэрэ-къуэкlыпэ Монголымрэ

Техьэпlэхэр[гъэтэрэзын]