Баренц Хы

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Баренц Хы
Barentszzee.PNG
Здыхэтыр: Арктикэ Хышхуэ
Инагъыр: 1 424 000 км²
Ихуэр: 282 000 км³
Кууагъ нэхъ иныр: 600 м
Кууагъ курытыр: 222 м
Псы хэлъадэхэр: Печорэ, Индигэ
Commons-logo.svg Баренц Хы Уикисурэтылъэм

Баренц Хы (нор.-бз. Barentshavet, ур-бз. Баренцево море, 1853 гъэ хухъу Мурманское море) — Урысеймрэ Норуегэмрэ я ишхъэрэ Iуфэм деж Iулъ, Арктикэ хышхуэм и кIэух хы. Хыр Еуропэм и ишхъэрэ Iуфэмрэ Шпицберген, Франц-Иосиф и щIы, ЩIыщIэ архипелагхэмрэ я зэхуакум дэлъщ. И инагъыр 1 424 000 км² мэхъу, и кууагъ нэхъ инхэр 600 метрэм нос. Хым и ипшэ-къухьэпIэ Iыхьэр щIымахуэм щтыкъым, Ишхъэрэ-Атлантикэ уэрым и фIыгъэкIэ. И ипшэ-къуэкIыпIэ Iыхьэр Хы Печорэ и цIэу къыхагъэщхьэхукIащ. Баренц хым мыхьэнэшхуэ иIэщ кхъухь транспорт зекIуэхэмкIэрэ бдзэжеящэмкIэрэ.

Къызэраплъыхьам и тхыдэ[гъэтэрэзын]

Уиллем Баренц

Баренц хым и Iуфэм деж ижь лъандэрэ саамэ лъэпкъыр Iусщ. Мыдрей лъэпкъхэр (нэхъыщхьэу викингхэмрэ, урысхэмрэ) Iуфэм деж, зэрабжымкIэ къэтIысын щыщIадзар XI лъэхъэнэм щыщIэдзауэщ. Япэм щыгъуэ урыс документхэм хыр цIэ Iэджэуи иратхэт. 1853 гъэ хухъу хым нэхъыщхьэу зэрыреджэтэр Мурманск хыкIэт.

1853 гъэм голлэнд хыерс Уиллем Баренц пщIэ хуащIыу, хым фIащащ Баренц хы.

Хыр ухуауэ къаплъыхьын щыщIадзар XIX лъэхъэнэм икухэращ. XX лъэхъэнэм и щIэдзапIэм хым теухуауэ япэ тхылъхэр къыдагъэкIын щIадзащ.

Хэкумэтх[гъэтэрэзын]

Баренц хыр — Атлантикэм и гъунэм деж Iулъ, Арктикэ хышхуэм и къуэкIыпIэ псылъэщ.

КъухьэпIэмкIэ и гъунэгъущ — Норуегэ хыр, ипшэкIэ — Хы хужьыр, къуэкIыпIэмкIэ — Хы Карскыр, ишхъэрэкIэ — Арктикэ хышхуэр. Хым и ипшэ-къуэкIыпIэмкIэ гъэза Iыхьэм Хы ПечорэкIэ ироджэ.

Хым и ипшэ-къухьэпIэ Iыхьэр нэхъыбэу фиорд джабэ Iуфэу щытщ. И ипшэ-къуэкIыпIэ Iуфэхэр нэхъ захуэу щытхэщ.

Баренц хым тIыгу мащIэщ иIэр. ТIыгухэм нэхъ ин дыдэр — Колгуев тIыгуращ. Ауэ хым тIыгу мащIэ хэтми, ар архипелаг инхэм къаухъуреихь.

Гидрологиэ[гъэтэрэзын]

Хым хэлъадэ псыхэм ящыщу нэхъ инхэхэщ — Печорэрэ Индигэрэ.

Хым и псыщхьэ уэрхэр сыхьэт чым пэгъэзауэ мэкIырахъуэ. Абы и гидросистемэм зэрыщыту епхащ Атлантикэм къикI уэр хуабэ Нордкапым.

Хыр адрей псылъэхэм ину епхащ, абы илъэсым псы хэщIым хуэдиз дыдэ къыхохъуэж. Псом нэхърэ нэхъыбэ псы хым къехь хуабэ Нордкап уэрым.

Псыщхьэм и шууагъыр, щIыпIэ щIыпIэкIэ зэхедз, псалъэм папщIэ ипшэ-къухьэпIЭ лъэныкъуэмкIэ хым и шууагъыр 34,7—35,0‰ мэхъу, ишхъэрэкIэ ар 32,0—33,0 ‰ нэсщ здынэсыр.

Флорэмрэ фаунэмрэ[гъэтэрэзын]

Баренц хыр икъукIэ къулейщ бдзэжей зэмылIэужыгъуэхэмкIэ, къэкIыгъэ псэущхтэ планктонхэмрэкIэ бентосорымкIэ. Туленхэм хым щыкIэлъплъ. Iуфэхэм деж Iузу бзу бэзэрхэр Iутхэщ. Хы щIагъым дэнкIи щылъхэщ зэмылIэужыгъэ мастафэ псэущхьэхэр, абыхэм ящыщу нэхъыбэхэщ хы цыжьбанэхэмрэ хы вагъуэхэмрэ.

ЦIыхум къэзэригъэсэбэп[гъэтэрэзын]

Баренц хым мыхьэнэшхуэ иIэщ Урысеймрэ Норуегэмрэ ямызакъуэу иджыри къэрал къомым. Псом нэхъ нэхъапэу хым нэхъ пщIэшхуэ иIэщ бдзэжеящэ Iуэхугъэмрэ минерал къыщIах мывэхэмрэ. Аы нэмыщI хым кIуэцIырокI ишхъэрэ къэралхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ хы гъуэгу Урысейм и ишхъэрэ портхэмрэ еуропэ къэралхэм я портхэмрэ зэпащIэу.

Абыхэм нэмыщI Баренц хым Урысеймрэ Норуегэмрэ я хыдзэхэмрэ псыщIагъ кхъухьхэмрэ хыр къаухъуреихьахэу къаплъыхьхэу щытщ.

Нэхъыщхьэ портхэр[гъэтэрэзын]

Баренц хы Iуфэм мыхьэнэшхуэ зиIэ къалэ порт куэд Iутщ, абыхэм нэхъ нэхъыщхьэхэу къыхабгъэщ хъунущ мыхэр:

Урысейм

Норуегэм

Сурэтылъэ[гъэтэрэзын]

ТехьэпIэхэр[гъэтэрэзын]

Литературэ[гъэтэрэзын]

  • Визе В. Ю., Моря Советской Арктики, щэ къыдагъэкIащ, т. 1, [М.-Л.], 1948 гъэ;
  • Есипов В. К., Промысловые рыбы Баренцева моря, Л.-М., 1937 гъэ;
  • Танцгора А. И., О течениях Баренцева моря, в кн.: Гидрологические исследования в Баренцевом. Норвежском и Гренландском морях, М., 1959 гъэ;
  • И. С. Зонн, А. Г. Костяной. Баренцово море, 272 напэ.

Кординатхэр: 71°00′00″ с. ш. 41°00′00″ в. д. / 71° с. ш. 41° в. д. (G)