Апхъазыбзэ

Апхъазыбзэ
Зэрзэджэр:	Аҧсуа бызшәа, Аҧсшǝа
Къэралхэр:	Апхъаз, Урысей, Тырку,
Статус официалыр:	Апхъаз
Ирипсалъэхэм я бжыгъэр:	~ 125 000
Классификациэ
Категориэ:	Еуразиэм и бзэхэр
Ишъхъэрэкъаукъаз унагъуэшхуэ (псом къамылъыта) Абазэ-адыгэ унагъуэбзэ Абазэбзэ гуп
Тхыбзэр:	кирилл хьэрыф (апхъаз хьэрыфылъэ)
Бзэ кодхэр
ISO 639-1:	ab
ISO 639-2:	abk
ISO 639-3:	abk

Апхъазыбзэ (апхъазыбзэкlэ; аҧсуа бызшәа, аҧсшǝа) — апхъаз лъэпкъхэм ябзэ, Апхъаз къэралым, Тыркум, Иорданым, Шамым, Иракым, Урысейм. Бзэ нэхъ игъунэгъур абазэбзэ, зыхэтыр апхъаз-адыгэ бзэхэм я унагъуэм, абазэбзэмрэ адыгэбзэмрэ щымыхъукlэ убыхыбзэри зыхыхьар.

Апхъаз къэралым бзэмкlэ цlыху мин 100 хуэдиз мэпсалъэ, къэралъым ибзэlаташъхьу щыт (1994 гъэм къыщыкlэдзауэ). Ауэ 1989 гъэм апхъазыбзэр анэдэлъхубзу зыхуэхъутэр 17, 8 % джылу дэсам, апхъаз-курджы зауэм яуж 1995 гъэм 50 % джылэм. Тыркум 1965 гъэм къэрал джылэ бжыгъэ ирагъэкlуэкlамкlэ апхъазыбзэр иэ абазэбзэр анэдэлъхубзу джэуапу зытар цlыху 4, 563 (абым псори зыбзу ялъытэ - abaza) цlыху 7, 836 етlуанэ бзэуэ джэуап ята, а псори зэрщытым хуэмыду, нэхъ макlыу къаlуэтауэ ялъытэ, 1993 гъэм абазу дэсыр мин 35 къалъыта. Урысейм апхъазыбзэкlэ псалъу дэсыр цlыху 9,447 къыкlэкlа.

Абы хуэду къызэркlэкlымкlэ апхъазыбзэмкlэ псалъу хъур цlыху мин 120-130 хуэдиз. Мин 500 - 600 шхуаlар къэгъэхъуауэ къыкlэкlа, абы зэр гугъэмкlэ адыгэхэр (кlаххэмрэ, къэбэрдейхэмрэ) хагъэхьахэ.

Псалъэкlыу зэрзэшъхьащыкlыр

Иджыпсту Къаукъазым къынар псалъэкlищ: абжъуй (Очамчырэ куейм), бзыб (Гудаутэ куейм), самырзэкъан (Агубедиарэ Река къуаджэхэм Очамчырэ куейм, Чхуартал къуаджэм иныкъуэ Гал куейм), адрей псалъэкlэ-лъэпкъхэр Тыркум ирагъэкlахэ. 1860 гъэм нэгъунэ апхъазхэм ялъэпкъ-псалъэкlэхэр зэкlэлъыпыту хы lуфэм ирикlуэт къушъхьам къэху, убыххэм къыщыкlэдзауэ къуэхьапlэм мегрелхэмрэ сонэхэмрэ нэгъунэ къуэкlыпlэм.

Шъачэрэ Жъууауэ-къуарэрэ япсыхъуэ зэхуакум садзэхэм япсалъэкlэр щыlа. Лъэпкъыр зы къэмыну Тыркум ирагъэкlа, абдежьым къуаджэ зытlущым бзэр иджыри зэрахьа. садзэ-псалъэкlэр тlууэ бгуэч хъуну:

• хы lуфэ псалъэкlэ (джыгетэхэм иэ садзэхэм я)
• къушъхьа псалъэкlэ (мадовей, езыхэр зэрзэджэр - абадза, лъэпкъ хэтхэр: чуа, чужъы, чужъгучуа, ахьчыпсэу, аибга Псоу ипсыхъуэм)

Апхъаз псалъэкlэхэр ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ:

• хы lуфэм -
  • бзыб псалъэкlэ (Жъууауэ-къуарэрэ Псыцхьарэ язэхуакум, иджырей Гудаута куейм),
  • Гум псалъэкlэ (Къодор псыхъуэм нэс) - Тыркум ирагъэкlахэ, иныкъуэр Аджарым (апщыгъуэм Тыркум хэтам)
  • абжъуй псалъэкlэ (иджырей Очамчырэ куей)
  • самырзэкъаным къэлар - мигрелым я нэхъыбэм хеубыдэ
• къушъхьа лъэныкъуэм -
  • псхьу псалъэкlэ (Бзыб псыхъуэм ишъхьамкlэ) Тыркум дэт къуаджэхэм иджыри зэрахьа
  • дал-цебелда (Къодор псыхъуэм икумрэ ишъхьамрэ) Тыркум икъуэхьапlэ куейхэм (Беледжык, Бурса, Эскишехир) дэт апхъаз къуаджэхэм иджыри щопсалъэхэ

Апхъазэбзэм итхыбзэр абжъуй псалъэкlэмкlэ шъа.

Хьарыфылъэр

А	Б	Ҕ	ҔЬ	ҔӘ	В	Г	Гь
ГӘ	Д	ДӘ	Е	Ж	ЖЬ	ЖӘ	З
Ӡ	ӠӘ	И	К	КЬ	КӘ	Қ	ҚЬ
ҚӘ	Ҟ	ҞЬ	ҞӘ	Л	М	Н	О
П	Ҧ	Р	С	Т	ТӘ	Ҭ	ҬӘ
У	Ф	Х	Хь	ХӘ	Ҳ	ҲӘ	Ц
ЦӘ	Ҵ	ҴӘ	Ч	Ҷ	Ҽ	Ҿ	Ш
Шь	ШӘ	Ы	Ҩ	Џ	Џь	Ь	Ә