Махуэ Гъэпс (Мазэхэр)

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Broom icon.svg Мы тхыгъэм и стилыр энциклопедиэм екӀукъым, иэ адыгэбзэм иобакъуэ.
Тхыгъэр гъэтэрэзын хуэй Википедиэм и стил хабзэмкӀэ.

Махуэ Гъэпс (Мазэхэр) (ур-бз. Календарь)

МахуэцIэхэмрэ мазэцIэхэмрэ ехьэлIауэ иджыри къыздэсым зыми лэжьыгъэ пыухыкIа игъэзэщIауэ щыткъым. Абы къыхэкIыу, мурад тщIащ мы темэм зэрытхузэфIэкIкIэ делэжьыну икIи а Iуэхугъуэм теухуауэ щыIэ еплъыкIэхэр утыку къитлъхьэну.Мыбдеж жыIапхъэу къыдолъытэ, нобэ къагъэсэбэп фIэщыгъэцIэхэм арэзы дызэрытемыхъуэр.

Сыту жыпIэмэ, фIэщщIыгъуейщ иджырей цIыхур а адыгэ мазэцIэхэм ебгъэсэжыныр.

Тхыдэр[гъэтэрэзын]

Хьэрыпхэм къищынэмыщIа, адрей лъэпкъыу дунейм тетым къагъэсэ-
бэпыр латиныбзэкIэ псалъэу щыта римлянхэм ягъэува календарырщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, дунейм цIыхуу тетым и процент 70-80-р зэрыпсэур а махуэгъэпсыращ.
Иджыпсту «Адыгэ псалъэ» газетым къытрадзэ мазэцIэхэр къипсэлъу,
къыгурыIуэу ди республикэм цIыхуу исыр «Iэпэ зырызу» къыпхуэбжынущ.
Абы къагъэсэбэп псалъэхэм я нэхъыбэм гъэм и зэманыр, мазэр тэмэму къагъэлъагъуэкъым. Псалъэм папщIэ, «мэкъуауэгъуэ» зыфIэпщынур сыт хуэдэ мазэ,
майм и кIэм щыщIэдзауэ августым ипэ пщIондэ цIыхухэр мэкъу щеуэкIэ,щымэкъуауэгъуэкIэ?

Хьэмэрэ, «бадзэуэгъуэм къалъхуат, шыщхьэIу мазэм къэхъуат», жызыIэр хэт? КIэщIу жыпIэмэ, икъукIэ зэгупсысыпхъэ куэд мы цIэхэм хэлъщ. Аращ мы темэм дытепсэлъыхьыну гукъыдэж щIэтщIар.
Лэжьыгъэм и къалэн нэхъыщхьэу щытыр адыгэ календарым къыщы-
хьа фIэщыгъэцIэхэр къыздикIар, псалъэхэм я мыхьэнэр убзыхуныращ.

Абы къищынэмыщIа, лэжьыгъэм къыщыгъэлъэгъуащ нэгъуэщI щIыпIэ щыпсэу адыгэхэм къагъэсэбэп мазэцIэхэмрэ махуэцIэхэмрэ. КIэщIу жыпIэмэ, календархэр (махуэгъэпсхэр) щызэгъэпщащ, щызэпкърыхащ.
Мы лэжьыгъэр егъэджакIуэхэм («лексикэ» разделыр щрагъэджым
деж), студентхэм, бзэм елэжьхэм къагъэсэбэп хъунущ. КъинэмыщIауэ, этнографием дихьэххэм, адыгэ календарым и къежьапIэм куууэ щыгъуазэ зыхуэзыщIыну мурад зиIэ, зи бзэр фIыуэ зылъагъу адыгэ псоми щхьэпэ яхуэхъуну
Лэжьыгъэр щыттхым тегъэщIапIэ тщIащ:МафIэдз С.и «Адыгэ хабзэ»р,
Хьэкъун Ш., Шэрджэс А. зэдатха «Адыгэхэмрэ ахэм я хабзэхэмрэ» жыхуиIэтхылъхэр; адыгэбзэ, адыгеибзэ псалъалъэхэр; «Уэр папщIэ», «Адыгэ хэку»журналхэр; Шагъыр А. и «Этимологический словарь адыгских (черкесских)языков» жыхуиIэр, нэгъуэщI тхыгъэ куэд.

Ижь-ижьыж лъандэрэ Кавказ щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм ящыщ
зыщ адыгэхэр. Абыхэм я тхыдэм, я хабзэм и лъабжьэр къызэрежьэрэ илъэс мин куэд мэхъу, зэман блэкIа куэдым я нэпкъыжьэ телъщ. Ар уи фIэщ хъун щхьэкIэ ирикъунщ адыгэбзэм и къулеягъыр, абы хэт фIэщыгъэцIэхэм я къэхъукIэм, къэгъэщIыкIэм и гъэщIэгъуэнагъыр.

Ещхьыркъабзэщ адыгэ хабзэм цIыхум я зэхущытыкIэр зэрызэригъакIуэри, къэзыухъуреихь дунейм сакърэ щысхьрэ хэлъу бгъэдыхьэу зэрыщытари.
Дунейм и пIалъэ зыщIэу псэууэ щыта пасэрейхэм къащIэнащ нэщэнэ куэд. Ахэр игу ириубыдэкIэрэ, дунейм хуэIэзэ хъукIэрэ цIыхум и зэфIэкIым зиузэщIырт, гъащIэм хуэIэижь хъурт. Нэхъыбэу абы гулъытэ зыхуищIыр дунейм и къэхъукъащIэхэрт. Мэкъумэшым зи гъащIэр теухуар абы пыщIахэм елIалIэрт, Iэщым хэтым абы и пIалъэр нэхъ къыфIэIуэхут. Апхуэдэхэр IупщIу щынэрылъагъущ Iуэхугъуэ куэдым, абы адыгэ мазэцIэхэри хэту.

МазэцIэхэр адыгэхэм я дежкIэ фIэщыгъэцIэ къудейкъым, абыхэм
япыщIащ лъэпкъ тхьэлъэIухэри, зэрихьа динхэри, и хабзэхэри. Ахэр уеблэмэ ди тхыдэщ, пасэрей адыгэхэм я псэукIар, зыгъэгуфIэу, зыгъэпIейтейуэ щыта Iуэхугъуэхэм я лъэужь хэплъагъуэжу.
Адыгэ мазэцIэхэр – ди культурэщ, ди пасэрейм я гъащIэщ, я дуней
еплъыкIэм, я гупсысэм къигъэщIащ.

Гъэцlэхэр[гъэтэрэзын]

Адыгэхэм илъэсыр япэ щIыкIэ IыхьитIу фIэкIа ягуэшу щытауэ къыщIэ-
кIынукъым – гъэрэ щIырэ, гъэмахуэ пIалъэрэ щIымахуэ пIалъэу.
Абы и щыхьэт хуэдэщ «Гъэрэ щIырэ зэхэкIащ» «зимняя пора смени-
лась летней»,- жыхуиIэри.
Тхыдэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, иужькIэ илъэсыр IыхьиплIу иращIыкI
хъуащ:

  • гъатхэ (гъа-тхэ), «весна»,
  • гъэмахуэ (гъэ-махуэ) «лето»,
  • бжьыхьэ(бжьы-хьэ) «осень»,
  • щIымахуэ (щIы-махуэ) «зима».

Мыбы дэтхэнэ зыми мазэ щырыщ яубыдырт. Мазэм махуэ тIощIрэ
пщIырэ, илъэсым махуэ 360-рэ къищтэу арат. Илъэс къэсыхункIэ махуитху-хы къыдидзэрт,икIи ахэр адыгэхэм тхьэлъэIу махуэхэу яIащ.
Пасэрей адыгэхэм я зэманыр апхуэдизу зэпэлъытауэ щытакъым. Ауэ
дыгъэм и къыщIэкIыгъуэ-къухьэжыгъуэмкIэ цIыху набдзэгубдзаплъэхэм зыхуейр къащIэфырт, зэманыр здынэсар къахутэрт.
Адыгэхэм нэхъ гу зылъатэр дыгъэр «солнце», мазэр «луна», вагъуэхэр «звезды» арат. Псалъэм щхьэкIэ, къуажэхэм хэхауэ бгыщхьэ, жыг гуэрхэр яIэт,дыгъэр абыхэм я щхьэщыгум къызэриувэмкIи, зэманыр къащIэрт.
КъинэмыщIауэ, лIыжь зэрыс унагъуэхэм сыхьэт башкIэ еджэу пщIантIэм нэхъ дыгъафIэм деж бжэгъу щыхатIэрт, дыгъэ бзиймкIи махуэр здынэсар яхутэрт. Жэщым деж Вагъуэ бынхэр я гъуазэт, псом хуэмыдэу абыкIэ зекIуэлIхэр Iэзэт.
Илъэсыр IыхьитIу зэрагуэшыр адыгэхэм Вагъуэбэ «Созвездие Тельца» жыхуаIэ вагъуэ быным ирапхырт. Вагъуэбэр щIэныгъэм Дыгъэр здыкIуэцIырыкIыу жыхуиIэ Вагъуэ бын пщыкIутIым щыщу Телец жыхуаIэм нэхъ тохуэр.
Абы ехьэлIауэ, ди бзэм иджыри къыхэнэжауэ хэтщ мыпхуэдэ жыIэгъуэхэр:
«Вагъуэр щIым къыхэкIащ» – «Созвездие Тельца вышло из-под земли».
«Вагъуэбэр гъавэм къыхэплъащ» – «Созвездие Тельца взглянуло на
урожай».
«Вагъуэбэр жыг щхьэкIэм хыхьащ» – «Созвездие Тельца село на
верхушку дерева».
«Вагъуэбэр щIым хыхьэжащ» – «Созвездие Тельца вернулось в землю».

Мазэхэр[гъэтэрэзын]

Адыгэхэм зэралъытэмкIэ, илъэсым и пIалъэхэр зэрызэблэкIынур зы-
пыщIар Вагъуэбэрт. Ар щIым къыщыхэкIым и деж (иджырей мартым и 21-22) гъатхэр, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, адыгэ илъэсыщIэр къихьэрт.
Гъатхэм хеубыдэ гъатхэпэм (мартым) щыщу махуи 9, мэлыжьыхьыр
(апрелыр) – махуэ 30, накъыгъэр (майр) – махуэ 31-рэ, мэкъуауэгъуэм (июным) щыщу махуэ 22-рэ.
МэкъумэшыщIэр иужь итт гъатхэм мыбэлэрыгъыным. Ижь-ижьыж
лъандэрэ жаIэ : «Гъатхэ махуэ гъэ егъашхэ»,- «Один летний день кормит зимний месяц».
Адыгэхэм, щхьэж зыщыпсэу щIыналъэм езэгъыу, дэтхэнэ зи чэзу Iуэхур щегъэкIуэкIын хуейм теухуа махуэгъэпси яIэу щытащ. Псалъэм папщIэ,дэтхэнэ мэкъумэш къэкIыгъэри щытесэн хуей, вакIуэ дэкIыгъуэ, мэкъуауэгъуэ зэманхэм ехьэлIауэ. Вагъуэбэр гъавэм къыхэплъамэ (июным и 2I-22), гъэмахуэм щIидзэрт. Гъэмахуэр псори зэхэту махуэ 92-рэ мэхъу. Абыхэм хохьэ
мэкъуауэгъуэ (июнь) мазэм щыщу махуи 8, бадзэуэгъуэ (июль) мазэм щыщу махуэ 31-рэ, шыщхьэIу (август) мазэм щыщу махуэ 31-рэ, фокIадэм (сентябрым) махуэ 22-рэ.
Гъэмахуэр мэкъумэш лэжьыгъэхэм щигуащIэгъуэ лъэхъэнэщ.
Хьэсэхэр, пщIанэхэр къабзэу зехьэн хуейщ. Абы и закъуэкъым, атIэ
къэкIыгъэхэм я бий псоми – хьэпIацIэхэм, узхэм ебэнын хуейщ.
Адыгэ мэкъумэшыщIэ календарымкIэ, гъэмахуэ махуэ 92-р мы къэкIуэнум хуэдэу гуэшащ: бадзэуэгъуэм и 17-м гъэмахуэ шылэр къохьэ – ар махуэ 40 мэхъу, шыщхьэIум и 22-м еух. Абы иужькIэ иджыри фокIадэм и 22 пщIондэ гъэмахуэщ. КъыкIэлъыкIуэу, вагъуэбэр жыг щхьэкIэм хыхьамэ (октябрым и 21-22), бжьыхьэр къэсауэ ялъытэрт.
Мы лъэхъэнэр мэкъумэшыщIэм и зэман нэхъ хьэлъэ дыдэхэм ящыщщ.
Гъэ псом къагъэкIар, къагъэхъуар къыщрахьэлIэж мазэхэщ. Ари махуэ 91-рэ мэхъу. Абы хохьэ фокIадэм (сентябрым) щыщу махуи 8, жэпуэгъуэр (октябрыр) зэрыщыту, махуэ 31-рэ, щэкIуэгъуэр (ноябрыр) – махуэ 30, дыгъэгъазэм (декабрым) щыщу махуэ 22-рэ.
АдэкIэ Вагъуэбэр щIым хыхьэжу ябж. Ар тохуэ декабрым и 21-22
махуэм, абы щыгъуэ щIымахуэр къихьэу ялъытэ. ЩIымахуэр махуэ 90 мэхъу. Абы хохьэ дыгъэгъазэм (декабрым) щыщу махуи 9, щIышылэ (январь)мазэр зэрыщыту, махуэ 31-рэ, мазаер (февралыр) – махуэ 28, 29-рэ хъууэ,гъатхэпэ (март) мазэм щыщу махуэ 22-рэ.

ЩIымахуэ шылэр къохьэ щIышылэм и 17-м. Ар махуэ 40 мэхъу. Шы-
лэр еух мазаем и 23-м. Абы иужькIэ аргуэру махуэ 25-кIэ щIымахуэу щытщ.
Мы къызэрыдгъэлъэгъуам хуэдэу зэхэлъщ адыгэ мэкъумэшыщIэм и
илъэс махуэгъэпсыр. Гъэр къызэрыкIуэм, дунейм и щытыкIэм елъытауэ адыгэ мэкъумэшыщIэхэм я лэжьыгъэр зэтраухуэрти, я Iуэхур тэмэму дэкIт.
КъайхъулIэрт, сыт хуэдэ гъэми и шыфэлIыфэм , и къэкIуэкIэм елъытауэ мэкъумэшыр ящIэрти, Iэщыр зэрахьэрти. Абыхэм я гъащIэ псор «щIэщIауэ»яхьырт, зыгуэру темыплъэкъукIын папщIэ. Адыгэ мэкъумэшыщIэхэм ижь ижьыж лъандэрэ къадекIуэкIа махуэгъэпсыр ноби гъавэ зыщIэхэм, Iэщ зыгъэхъухэм икъукIэ щхьэпэ яхуэхъунущ.
Адыгэ мазэцIэ ищхьэкIэ къэдгъэлъэгъуахэм къищынэмыщIа, нэгъуэщI фIэщыгъэцIэхэри ди бзэм хэтщ. Ар къызыхэкIар цIыхухэм я IэщIагъэм, я лэжьыгъэм ехьэлIауэ зэманыр къалъытэу зэрыщытарщ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи,
адыгэ мазэцIэхэм зэреджэр зэтехуэкъым.

Нэгумэ Шорэкlэ[гъэтэрэзын]

Япэу дыкъытеувыIэнщ Нэгумэ Шорэ къигъэсэбэп фIэщыгъэцIэхэм:

  • г а т х а п е м а з h – (гъатхэпэ мазэ) – март
  • г а т х е к у м а з h – (гъатхэку мазэ) – апрель
  • г а т х е к е м а з h – (гъатхэкIэ мазэ) – май.
  • г а м а х о п е м а з h – (гъэмахуэпэ мазэ) – июнь.
  • г а м а х о ку м а зh – (гъэмахуэку мазэ ) – июль.
  • г а м а х о к е м а з h – (гъэмахуэкIэ мазэ) – август.
  • б ж и х h п е м а з h – (бжьыхьэпэ мазэ) – сентябрь.
  • б ж и х а к у м а з е – (бжьыхьэку мазэ) – октябрь.
  • б ж и х а к е м а з е – (бжьыхьэкIэ мазэ) – ноябрь.
  • ч и м а х о п е м а з е – (щIымахуэпэ мазэ) – декабрь.
  • ч и м а х о h к /у/ м а з h – (щIымахуэпэ мазэ) – январь.
  • ч и м а х о h к е м а з е – (щIымахуэкIэ мазэ) – февраль.

Пэсырей цlэжъхэр Мафlэдз Сарэбий къыlуатэхэр[гъэтэрэзын]

Мы фIэщыгъэцIэхэри ди лэжьыгъэм щызэпкърыхащ. МафIэдз Сарэбий зэритхымкIэ, лъэпкъым нэхъ зэдащIэу, нэхъыбэрэ къагъэсэбэпу мы фIэщыгъэцIэхэр щытащ:

  • Гъатхэпэ мазэ – март.
  • Мэллъхуэгъуэ мазэ – апрель.
  • ВэнгъуэкIэ мазэ – май.
  • Гъэмахуэпэ мазэ – июнь.
  • Бадзэуэгъуэ мазэ – июль.
  • ШыщхьэIу мазэ – август.
  • Iуэгъуэ мазэ – сентябрь.
  • Жэпуэгъуэ мазэ – октябрь.
  • ЩакIуэуэгъуэ мазэ – ноябрь.
  • Дыгъэгъазэ мазэ – декабрь.
  • ЩIымахуэку мазэ – январь.
  • Мазае мазэ – февраль.2

Иджырей къагъэсэбэп цlэхэр[гъэтэрэзын]

Ди зэманым къэдгъэсэбэп фIэщыгъэцIэхэмрэ ищхьэмкIэ къыщытхьахэмрэ зэщхьэщыкIыныгъэ яIэщ.

Мыхэр къыхэзыхар «Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэхэращ. Абы-
хэм зэрыжаIэмкIэ, «адыгэ мазэцIэхэр къыгуахыу занщIэу утыку къралъхьакъым»

Зэхуахьэсыжащ я IэщIагъэм, лэжьыгъэм ехьэлIауэ пасэм щыгъуэ ди лъэпкъым зэманыр къызэрилъытэу щыта фIэщыгъэцIэхэр, абыхэм хагъэхьащ хэхэс адыгэхэм яхъумахэри.
«ЗэгъунэгъуитI я мэл бжыкIэ зэтехуэркъым»,- жаIэ игъащIэм адыгэ-
хэм. Iуэху еплъыкIэ зэхуэмыдэ куэд къигъэщIащ мазэцIэхэм теухуа Iуэхугъуэм. Языныкъуэхэм къызэралъытэмкIэ, «адыгэ мазэ фIэщыгъэцIэхэр илъэс куэдкIэ гу лъамытэу сабэм хэлъауэ, нобэ къыхахыжу ятхьэщIыжа, гури псэри зи цIууныгъэм щыгуфIыкI дыщэ кIанэ цIыкIухэщ»

ЛатиныбзэкIэ псалъэу щыта римлянхэм ягъэува календарым текIын хуэмейуэ къэзылъытэхэри щыIэщ.
Абы и жэуапу ТIымыжь Хь. етх: «ЖыIэн хуейщ, языныкъуэхэм къазэрыщыхъум хуэдэу, махуэгъэпсыр (календарыр) римлянхэм я деж къызэрыщемыжьар,абы и къуэпсыр Пасэрей Египетым зэрынэсыр.

17 лIэщIыгъуэм псэуа рим папэ Григорий ЕпщыкIущанэр «зыхэпщэфIыхьыжа» махуэгъэпсым абы щыгъуэ зыкIи
хуэмеижар хьэрыпхэм я закъуэкъым. ЛIэщIыгъуэ IэджэкIэ абы и пэ къихуэу езыхэм я календарь яIэжт къуэкIыпIэм щыпсэу лъэпкъхэми".

АдэкIэ журналистым и тхыгъэм къыщеIуатэ мазэцIэхэр къызэрыхаха
щIыкIэр: «Къыхэтха псалъэ псоми ящыщу дэ тIэкIу зэтхъуэкIар январым зэреджэрщ. Вариантищым къыщыхьар «шылэ мазэ» жиIэущ. Шылэм щыщу январым нэхъ мащIэ лъысми, абы и цIэр щIыфIащар, дауи, а мазэм щIымахуэ шылэм щыщIидзэу зэрыщытар арагъэнущ.
Дэ гъэмахуэ, щIымахуэ шылэхэр зэхэмыгъуэщэн щхьэкIэ, «шылэ» псалъэм ипэ «щIы» пыдгъэувэри «щIышылэ» къэдгъэхъуащ, «щIымахуэ шылэ» къикIыу.
Февралым адыгэхэр мазаекIэ, мазэ хъуанэкIэ, мазэ ябгэкIэ еджэрт,
псоми къикIыр а зэманыр зэрыябгэрщ. Шапсыгъхэм мазае жаIэ, дэри абы дыкъытеувыIащ.
Мартым зэреджэ уэдыбэ, IутIыжыгъуэ, гъатхэпэ псалъэхэм иужьрейр
къыхэтхащ.
Апрелым фIэщыгъэцIэ зыбжанэ иIэщ: мэллъхуэгъуэ, удзыпэ къэхъеи-
гъуэ, мэлыжьыхь. Япэ итхэр псалъитIу тхын хуей зэрыхъум щхьэкIэ, иужьрейр нэхъ къезэгъыну къэтлъытащ, къэмыпсэлъыгъуафIэми, мыдахэ дыдэу щыт пэтми.
Май – вэнгъуэкIэ, хакIуэ утIыпщыгъуэ, накъыгъэ. Дунейр къыщыгъа-
гъэу щыщIэращIэ лъэхъэнэм шапсыгъ адыгэхэр зэреджэ «накъыгъэ» псалъэм дыкъытеувыIащ.
Июным "шэмыгъапцIэ жэщкIэ" адыгэхэр зэджэ жэщ нэхъ кIэщI дыдэр,махуэ нэхъ кIыхь дыдэр хуэзэт. Адыгэхэм абыи цIэ зыбжанэ фIащат – напхъуэ, гъэмахуэку. Ауэ дэ нэхъ тфIэзахуэр «мэкъуауэгъуэ» фIэщыгъэцIэрщ.
Июлым икухэм гъэмахуэ шылэр къохьэ. Дунейр нэхъ щыхуабэ дыдэщ,кIэщIу жыпIэмэ бадзэуэгъуэщ. А цIэр а мазэм къыхуэдгъэнэжащ.
Августри аращ. Абы и фIэщыгъэцIэхэм «шыщхьэIур» къахэтхащ, ад-
рейхэр зэрымыпсалъэ дахэм къыхэкIыу. «ШыщхьэIум» къикIыр, зэрыхуагъэфащэмкIэ, а зэманым шым и щхьэр ищIырей зэрыхъум, жьы зыщIригъэхуу зэрызэбэдзауэм къытекIащ.
Сентябрым IуэгъуэкIи, гъубжэдэх мазэкIи, фокIадэкIи еджэу щытащ.
Бжьыхьэм и къулеягъыр къигъэлъагъуэу «фокIадэр» къыхуэдгъэнэжащ.
Октябрым щхьэкIэ вэн, Созэрэщ и мазэ, жэпуэгъуэ жаIэрт. Иужьрей
псалъэм дыкъыщIытеувыIар гъэм и лъэхъэнэр нэхъыфIу къызэригъэлъагъуэрщ.
Ноябрь – тхьэщIын, мэкъу ишыжыгъуэ, гъуэгыгъуэ, тIы утIыпщыгъуэ,
щэкIуэгъуэ. «ЩэкIуэгъуэ» псалъэр къыщIыхэтхар гурыIуэгъуэщ.
Декабрь – пхъэзей, щIымахуэпэ, дыгъэгъазэ. Мы зэманыр махуэм и
кIэщIыгъуэ дыдэщ.
Зэрыфлъагъущи, редакцэм и лэжьакIуэхэм къэдгупсысауэ мазэцIэхэм зыри яхэткъым. Дэ псори зэхэтлъхьэу нэхъ тэмэму къэтлъытэхэр къыхэтхауэ,ди нэхъыжьхэм къагъэщIар щIэблэм и пащхьэ итлъхьэжауэ аращ.
«Адыгэ псалъэ» газетым мазэцIэхэр адыгэбзэкIэ къыщытрадзэм и деж,урысыбзэкIи и цIэр патхэ, цIыхухэр ирагъэсэн папщIэ. Ауэ а фIэщыгъэцIэхэр зигу изыубыдэфар икъукIэ мащIэ дыдэщ.
Апхуэдэ мазэ къэбжыкIэ пасэ зэманым зэрыщыIар ди нэхъыжьхэм я
псалъэм къыхощыж, ауэ а бжэкIэр къэщтэжыгъуафIэкъым.
Нэгумэ Шорэ къигъэсэбэпу щыта фIэщыгъэцIэхэр нэхъ зэгъэщIэгъуа-
фIэу, нэхъ къэщтэжыгъуафIэу къэзылъытэхэр щыIэщ. Ауэ «щIымахуэпэ»,«щIымахуэку», «щIымахуэкIэ» жыхуиIэ псалъэхэр мазэ гуэрым тещIыхьауэ щыткъым, абыхэм къагъэлъагъуэр гъэм и лъэхъэнэщ. Апхуэдэ мыхьэнэ яIэу бзэ псоми ахэр хэтщ икIи куэдрэ къыдогъэсэбэп. КъинэмыщIауэ, гъэмахуэри,бжьыхьэри, щIымахуэри, гъатхэри къыщихьэр тхьэмахуищым щIигъукIэ къыкIэроху иджырей махуэгъэпсым а лъэхъэнэхэм яхухиха мазэхэм я щIэдзапIэхэм.
Нэгумэм и вариантыр зэгъэщIэгъуафIэми, ари къезэгъыркъым.
Лэжьыгъэм дыщытопсэлъыхь «Щам дэт Адыгэ хасэ» жыхуиIэ календарым къыщыгъэлъэгъуа цIэхэми. ЗэщхьэщыкIыныгъэ гуэрхэр яIэми, хэхэс адыгэхэм къагъэсэбэп мазэцIэхэмрэ къэбэрдейхэм, адыгейхэм къагъэсэбэпхэмрэ зэтохуэ. Ар къызыхэкIар Къэбэрдейм икIа адыгэхэм а псалъэхэр зэрыздрахаращ, абыхэм зыри къагупсысакъым.

Махуэцlэхэр[гъэтэрэзын]

ГъэщIэгъуэнщ махуэцIэхэр зэрызэкIэлъыкIуэр.«Щам дэт Адыгэ Хасэ»
календарым дэ дызэресам хуэдэу тхьэмахуэр къызэрызэIуихыр блыщхьэркъым,атIэ щэбэтырщ, зэриухыр муслъымэнхэм я махуэ лъапIэ мэремымкIэщ.
Тыркум щыпсэу адыгэхэм къагъэсэбэпыр езы къэралым щызекIуэ
фIэщыгъэцIэхэрщ. Абыхэми ди лэжьыгъэм я гугъу щыдощI.
Лэжьыгъэм къыщыгъэлъэгъуащ адыгейхэм къагъэсэбэп мазэцIэхэри
махуэцIэхэри. Къыхэгъэщыпхъэщ, ХьэтIанэ А., КIэрашэ З. зэдатха «Адыгеибзэ псалъалъэм» ихуар латин псалъэхэр зэрыарар. Ауэ, иужь зэманым «Адыгэ псалъэ» газетым щIыгъуу Адыгейм къыщыдэкI «Адыгэ макъми» мазэцIэхэр адыгэбзэкIэ итхыу щIидзащ. Лъэпкъым а псалъэхэр къызэрыгурыIуар, къызэрищтам и Iуэхур щхьэхуэщ.
«Уэр папщIэ» журналым къитхащ Григорианскэ календарым и
фIэщыгъэцIэхэм я къежьапIэр. Гу зэрылъыттащи, латин псалъэхэр урысхэм къызэрапсэлъым хуэдэу адыгэбзэм къыхыхьащ. Ауэ ахэр езыхэр урысыбзэм зэрыхыхьам и гугъу пщIымэ, абыи тхыдэ щхьэхуэ иIэщ. ЛIэщIыгъуэ куэдкIэ«уей-уей» жезыгъэIа Пасэрей Римыр щэщэжа нэужь, къэралыгъуэ нэхъ лъэщ дыдэу щытар Византиерщ. Сату е нэгъуэщI Iуэху жыпIэми Киевскэ Русымрэ Византиемрэ фIыуэ зэпыщIауэ щытащ. Мис а зэманым урысыбзэм къыхыхьащ
мазэхэм я пасэрей фIэщыгъэцIэхэр.
Махуэхэм адыгэхэр зэреджэу щытар гугъуехь хэмылъу зэ еплъыгъуэкIэ къыпщыхъуми, ари апхуэдизу IупщIкъым.
МахуэцIэхэу – гъубж, бэрэжьей, бэрэскэшхуэ, щэбэт жыхуиIэхэм я
къежьапIэр убзыхунымкIэ сэбэп къытхуэхъуащ Шагъыр А. къыдигъэкIа «Этимологический словарь адыгских (черкесских) языков жыхуиIэр, н.къ.Ди зэманым мы махуэцIэхэр къагъэсэбэп:

Мыхэр культурэ зэмыщхьхэм пыщIащ, дин зэтемыхуэхэм я деж я
къуэпсыр къыщожьэ. Псалъэм папщIэ, блыщхьэ, гъубж (мыхэр, дэ къызэрытщыхъумкIэ, адыгэбзэ къабзэщ), бэрэжьей (чристан диным и щIэинщ, бэрэскэжьейщ зэрыжыIэпхъэр), махуэку (къызэрытщыхъумкIэ, ари адыгэцIэщ),мэрем (Дева Мария), бэрэскэшхуэкIэ еджэуи щытащ. Адыгэхэм журт календарым кърахащ «щэбэт» махуэцIэр. А махуэм щхьэкIэ шапсыгъхэми хэхэс
адыгэхэми «мэфэзакъу» – «махуэ закъуэ» – жаIэ.
Адыгеибзэм хэтыр мы фIэщыгъэцIэхэращ, ауэ ахэр фонетикэ и лъэ-
ныкъуэкIэ зэщхьэщокI (А зэщхьэщыкIыныгъэхэм къыкIэлъыкIуэ Iыхьэм нэхъ убгъуауэ и гугъу щытщIынущ).
Иджыри узэгупсысынрэ къэплъыхъуэн куэдрэ хэлъщ адыгэ мазэцIэ-
хэми, махуэцIэхэми. Шэч хэмылъу, адыгэм диIэщ псалъэхэр, мыхьэнэ къагъэлъагъуэр ди зэманым къэдмыгъэсэбэпыжу, абы ипкъ иткIэ дгъэтIылъыжауэ,ауэ ди тхыбзэм хэту. Пэжщ, зэманыр ипэкIэ мэкIуатэ, цIыхухэм я зэхущытыкIэхэми заужь, а Iуэхугъуэми къешэр псалъэ гуэрхэри къыумыгъэсэбэпыжыныр,ауэ мазэ фIэщыгъэцIэхэр, махуэцIэхэр мыкIуэдыжыну