Уикипедиэ:Шаблонхэр/Тхыгъэ нэмгъэсахэр

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Mail-mark-junk red.svg Мы тхыгъэр ихын хуэйуэ къалъытэ.
Ар зытеухуар уздеджэфынур напэкӀуэцӀым Википедиэ:Ихын хуэйхэр/vandalism.
Абы и тепсэлъыхьыныр ямыух кӀышъэ напэкӀуэцӀым упылъыфыну, нэхъыфӀ пшъыным шъхьэкӀэ, ауэ и цӀэр зэпхъуэкӀын, зытепсэлъыхьыр ипхын умыгузавэ, еплъ пщӀэн хуэйхэм и пэублэ.
Тепсэлъыхьыныр ямыух щыкӀэ тхыпхъэм мы дэмыгъэр тевмых.

Адыгей адыгабзэм идифтонгмэ къатегуыщыIэу, тызыхэплъагъэ тхылъхэм мы къыкIэлъыкIуэрэ тхэпкъэхэр (буквэхэр), пычыгъуэхэр ары дифтонг-эу алъытэрэр: Е, Я, И, Ю, АУ, ЭУ, ЫУ, ИУ О(УЭ), УА, УЫ, УИ УЕ, Ау тэ къызэрэтшIуэшIрэмкIэ адыгабзэм хэт дифтонгхэр мы къэтпчъыгъэ тхэпкъхэм-пычыгъуэхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэр арэп. КъатIуэрэм нахь лъапсэ иIэным фэшI, апэу гуыщыIалъэхэм, дифтонгым къыраIуалIэрэм игуыгъу къэтшIын. Лингвистическэ Энциклопедическэ Словарь Дифтонг: двух гласный – сложный гласный, состоящий из двух элементов, образующих один слог… Дифтонги имеются в нем., анг., франц., кит., и др. языках. Энциклопедия британика. ТыркуыбзэкIэ Тыркуым къщыдагъэкIыгъэм дифтонгым мыры къыриIуалIэрэр: « МэкъэзещитIу: Дифтонг: фонетикэмкIэ зикъэIуакIэ зэблэхъуырэ мэкъэзещ. Икъегъэжьэгъуым зэхэпхрэ макъэм нэмыкI макъэкIэ уыхыжьырэ макъ. Ахэр зикъэIуакIэ зэблэмыхъуырэ мэкъэзещэ къызэрыкIуэмэ атекIы. КъапIуэ зыхъуыкIэ зы макъэм фэдэми, транскрипциемкIэ макъэм икъегъэжьэгъуи, икIэуыхи тхэпкъ зэфэшъхьафкIэ къагъэлъагъуэ. Инджылизыбзэм бэу къыхэфэ. ГущыIэм фэшI aut, aqua,» Мы гуыщыIэлъитIуым фэдэу тызыхэплъэгъэ гуыщыIэлъэ пчъагъэми къызэратхырэр дифтонгыр мэкъэзещэ мэкъитIуыр зы пычыгъуэм зы макъэ фэдэу къызэдыхэфэныр ары. Арэу зыхъуырэм ыпшъэкIэ къэттыгъэ тхэпкъхэр-пычыгъуэхэр дифтонг хъуыным фэшI ахэлэжьэрэ макъэхэр мэкъэзещэ хъуын фае. Мы тхэпкъ-зэхэлъхэм ( Е(ЙЭ), Я(ЙА), И(ЙЫ), ахэлэжьэрэ Э, А, Ы, тхэпкъхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэмрэ, Ю(ЙУ), тхэпкъ зэхэлъым хэлэжьэрэ У-м ымакъэрэ зэрэмэкъэзещэмкIэ зыми гурышхъуэ ышIырэп. Ау Адыгей тхыбзэхабзэм дифтонгэу къыщалъытэрэ тхэпкъ зэхэлъхэм ахэлэжэрэ «Й» тхэпкъым ымакъэрэ, пычыгъуэхэм ахэлажьэрэ «У » тхэпкъым ымакъэрэ, мэкъэзещэу къалъытэжьхэрэп. Мэкъэзэращэх. Уырысыбзэ грамматикэми «Й»-эр мэкъэзэращэу къелъытэ. Къэбэртэе адыгабзэм итхыбзэхабзи ары къызэрэщалъытэрэр. Яковлевымрэ 1эшъхьамафэмрэ къызэдыдагъэкIыгъэ «Адыгей литературабзэм и тхыбзэхабз» зыфиIуэрэ тхылъми мы мэкъитIуыр мэкъэзэращэмэ ахэтэу къытыгъ. ЕтIани а зы макъэр зы бзэм щымэкъэзэращэу нэмыкIыбзэм къызыхафэкIэ мэкъэзещэ хъуын зэримылъэкIыщтыри гурыIуэгъуаепщтын. КъэIуэгъэн фае, мы макъэхэм Полу-глассный-мэкъэзещэ имыкъуыкIэ яджэрэ, мэкъэзещэ имыкъуымрэ мэкъэзещэмрэ дифтонг зэдагъэпсын алъэкIыщтэу зылъытэрэ шIэныгъэлэжьхэр зэрэмымакIэри. Ау тэ, Тырку бзэшIэныгъэлэжьэу проф. Догъан Аксан къыхиутыжьыгъэ, шIэныгъэлэжьэу Росэтти иеплъыкIэ нахь тэрэзэу къытшIуэшIы. Ащ мы мэкъитIуыр акустикэу мэкъэзещ, функционалнэу мэкъэзэращ еIуэ. ШъыпкъэмкIэ, мы мэкъитIуыми, мыдрэ мэкъэзэращэмэ афэдэу, е мэкъэзещэм къыкIэлъымыкIуэхэмэ, е мэкъэзещэ къакIэлъымыкIуэмэ укъяджэн плъэкIырэп. Арышъ, зы мэкъэзещэрэ зы мэкъэзэращэрэ зэдагъэпсырэ тхэпкъхэр-пычыгъуэхэр дифтонгы хъунхэ алъэкIыщтэп. Дифтонгыр мэкъэзещэ мэкъитIу зэхэлъыр ары нахь, мэкъитIуыр зы тхэпкъыкIэ къэбгъэлъэгъуэныр арэп. ЕтIани Лингвистическэ словарым дифтонг зыхэт бзэхэр къызелъытэм, уырысыбзэр къызэрахимылъытагъэм изакъуэми, уырысыбзэм дифтонг зэримыIэм теубытагъэ уегъэшIы. Адэ уырысыбзэм итхэпкъылъэ къыхэтхыгъэ Е, Я, И, Ю, мэкъэзэхэлъ тхэпкъхэр, уырысыбзэм щымыдифтонгхэу Адыгей адыгабзэм дифтонгы щыхъуынхэ алъэкIына?.. Джащ фэдэкъабзэу ыпшъэкIэ зигуыгъу къэтшIыгъэ АУ, ЭУ, ЫУ, ИУ, О(УЭ), УА, УЕ, УЫ, УИ пычыгъуэхэри, ахэлажьэрэ У тхэпкъыр мэкъэзэращэшъ, дифтонгхэп. ЗычIэгъэтхъыгъэмэ хъуыщтыр, а тхэпкъ дэдэхэр, а пычыгъуэ дэдэхэр зыхэт Къэбэртэе адыгабзэм итхыбзэхабзи зигуыгъу къэтшIыгъэ тхэпкъхэмрэ, пычыгъуэхэмрэ дифтонгэу къылъытэхэрэп. Адэ мы мэкъэ зэхэлъхэмрэ пычыгъуэхэмрэ мыдифтонгмэ та макъэхэр ара адыгабзэм идифтонгхэр: Тэ тишIуэшIкIэ адыгабзэм (Адыгей-Къэбэртэе адыгабзэхэр) идифтонгхэр, мэкъэзещэ «У»-м (U) мыдрэ мэкъэзещэхэр къызыкIэлъыкIуэкIэ зэдагъэпсырэ макъэхэр ары: (кIуагъэ, макIуэ, Iуехы, Iуыхыгъ, куи, иIуи,) Ащ нэмыкIэу Къэбэртэе адыгабзэм ымэкъэзещэ кIыхьэхэри (а,е,и,у,о,), Адыгей адыгабзэм мэкъэзэращэм е I тамыгъэм къызыкIэлъыкIуэкIэ «Е», тхэпкъым къатырэ макъэхэр зэфэдэ мэкъитIуым зэдагъэпсрэ дифтонгхэу плъытэн плъэкIыщт. Адыгей адыгабзэм мэкъэзэращэм е I тамыгъэм къызыкIэлIыкуэкIэ (абдзэхэ къэIуакI), «Я» тхэпкъым къытырэ макъэри дифтонгэу лъытэгъэн фаеу къытшIуэшIы. (Непэ, зэIехыжьы, Iялэ… ) Дифтонгхэр нахь гурыIуэгъуэшIуы хъуыным фэшIы «У» тхэпкъым тыбзэ къыщитрэ макъэхэр дэгъуэу зэхэфыгъэн фаеу тэлъытэ: «У»- тхэпкъыр, Адыгэ тхыбзэхабзэм зыр мэкъэзэращэу тIуыр мэкъэзещэу мэкъищым итхэпкъэу къылъытагъ. У-м мэкъэзэрэщэ макъэр (W)-р къызыщитрэр: 1-Мэкъэзещэ къыкIэлъыкIуэу пычыгъуэр къырегъажьэмэ. Уынэ, уанэ, уэры, уинысэ, уехьы, уытын 2-Мэкъэзещэм къыкIэлъыкIуэу пычыгъуэр къеуыхмэ. Ау, еу, иу, эу Гузылъытапхъэр адыгабзэм, «У» тхэпкъыр пычыгъуэ гуызэгуым мэкъэзэращэу къызэрэщыхэмыфэрэр, ары. У-м мэкъэзещэ макъэхэр ( U-Ü ) къызыщитрэр: Апэрэр ( U ) 1-мэкъэзэращэмэ къакIэлъыкIуэу пычыгъуэ гуызэгуым къызыхафэкIэ, уырысыбзэм хэт У (U) тхэпкъым ымакъэ пэгъуынэгъу макъэ къеты. Ау кIэгъэтхъыгъэн фае, У тхэпкъым, мэкъэзэращэм къыкIэлъыкIуэу пычыгъуэ егъэпсымэ, мыдрэ мэкъэзещэмэ ащыщ гуэрэ къыкIэлъымыкIуэу, дифтонг ымыгъэпсэу хъурэп. Куы, макIуэ, куамэ, 2-Пычыгъуэ къымышIэу, нэмыкI мэкъэзещэ зыхэт пычыгъуэм иаужрэ тхэпкъы зыхъуырэм уырысыбзэм хэт У (U) макъэр кIэкуэ дэдэу къеты. Зыхэт пычыгъуэм уыкъыдеджэ. 3-Пычыгъуэр къырегъажьэмэ, мэкъэзэращэ макъэм хэмыкIуэкIэным фэшI, ыпэкIэ I тхэпкъыр къештэ. Дифтонг егъэпсы. Iуехы(тIур зэфэдэу мэкъэзещэ мэкъищ зэхэлъ тIуэми хъуыщт), IуэрышI, Iуахыгъ…

ЯтIуэнэрэр; (Ü) Мы мэкъэзещэр ыпшъэкIэ къэттыгъэм зэрэтекIрэ закъуэр мэкъэзещэ макъэу къытрэр къызыкIэлъыкIуэрэ мэкъэзэращэм зэрелъытыгъэр ары. «У» тхэпкъыр, Шъ, ШI, Жъ, Ц, Дз мэкъэзэращэмэ къазыкIэлъыкIуэкIэ, уырысыбзэ Ю тхэпкъым хэт У(Ü) мэкъэзещэм фэдэхьазырэу, мыдрэ мэкъэзэращэмэ къазыкIэлъыкIуэкIэ къытырэ «У»(U) макъэм нахь псыгъуэу макъэ къеты. Арышъ мы мэкъэзэращэхэм «У гъэпсыгъуэ мэкъэзэращэхэр» цIэ къыхэхыгъэкIэ тяджэмэ хъущтэу къытшIуэшIы. Зыщыдгъэгъуыпшэ мыхъуыщтыр, «У» мэкъэзещэм, пычыгъуэр къырегъажьэу (I тамыгъэр къещтэ) е мэкъэзэращэм къык1элъык1уэу, пычыгъуэ зигъэпсырэм мэкъэзещэ къыкIэлъымыкIуэу, дифтонг ымыгъэпсэу зэрэмыхъуырэр ары. Шысэхэр: Уанэ, У-р, мэкъэзещэм ыпэ ит, пычыгъуэр къырегъажьэ, мэкъэзэращ. Уэлэхьа а пшIагъэр бэу емыкIуым. Апэрэ У-р, мэкъэзещэ къыкIэлъэкIуэшъ, ятIуэнэрэ У-р Мэкъэзещэм къыкIэлъэкIуэшъ тIуыри мэкъэзэращ. ЯтIуэнэрэ У-м ыпэкIэ мэкъэзэращэу кI-р щыт. Урысыбзэм хэт У мэкъэзещэм, ыпэкIэ мэкъэзэращэ щыты зыхъуырэм къытрэм пэгъуынэгъу макъэр ары къытырэр. Ау, ыпшъэкIэ къызэрэтIуагъэу, У мэкъэзещэр пычыгъуэ гуызэгуым ызакъуэу, мыдифтонгэу къыхафэрэп. Мыщ дэжьми тыкъеджэ зыхъуырэм «Ы» макъэр игъусэу къыдыдэкIы. Арышъ ятIуэнэрэ У-р мэкъэзещ ыкIи дифтонг. А пшIагъэр емыкIу. ГущыIэм иаужрэ тхэпкъ. ЫпэкIэ мэкъэзэращэ кI-р щыт. Изакъуэу пычыгъуэ къышIырэп -мыкIу пычыгъуэм хэтэу укъеджэ. Мэкъэзещэ кIаку. кIаку, Мэкъэзэращэ к-м къыкIэлъэкIуэ. Изакъуэу пычыгъуэ къышIырэп. Мэкъэзещэ кIаку. Ау кIакуэ зытIуэрэм, мэкъэзэращэ к-м къыкIэлъэкIуэ, пычыгъуэ егъэпсы, (э) мэкъэзещэри къештэшъ диытонг зыгъэпсрэ мэкъэзещ. Сэ къысэпIуагъэми ащ емыIу. Апэрэ У-р (I) тхэпкъым къыкIэлъэкIуэ, пычыгъуэр къырегъажьэ. (I) тхэпкъыр У- тхэпкъыр ары зыригъуысэр. П-м ыгъуысэн фэягъэ (I) тхэпкъыр, (I) тхэпкъитIу къызэрэзэкIэлъыкIуагъэм пае дэзыгъ. У-р мэкъэзещ, (а) мэкъэзещэр къыкIэлъэкIуэшъ дифтонг. ЯтIуэнэрэ У-р -мыIу пычыгъуэм хэт. Изакъуэу пычыгъуэ къышIырэп. Мэкъэзещэ кIаку. цуакъэ, У мэкъэзещэр, ежь псыгъуэу укъезгъаджэрэ Ц мэкъэзэращэм къыкIэлъэкIуэ. Мэкъэзещэ псыгъу, (а) мэкъэзещэр къыкIэлъэкIуэшъ дифтонг. цуы, У мэкъэзещэр, псыгъуэу укъезгъаджэрэ Ц мэкъэзэращэм къыкIэлъэкIуэ. Мэкъэзещэ псыгъу,(ы) мэкъэзещэр къыкIэлъэкIуэшъ дифтонг. жъуагъуэ, Апэрэ У-р, мы мэкъэзещэм псыгъуэу уыкъезгъаджэрэ Жъ мэкъэзэращэм къыкIэлъэкIуэ. Мэкъэзещэ псыгъу, (а) мэкъэзещэр къыкIэлъэкIуэшъ дитфтонг. ЯтIуэнэрэ У-р гъ мэкъэзэращэм къыкIэлъэкIуэшъ мэкъэзещ, (э) мэкъэзещэм игъусэш дифтонг. Шъуатэ, У-р, мэкъэзещэм псыгъуэу укъезгъаджэрэ Шъ мэкъэзэращэм къыкIэлъэкIуэ. Мэкъэзещэ псыгъу, (а) мэкъэзещэр къыкIэлъэкIуэшъ дифтонг. Шъуэры, У-р, мэкъэзещэм псыгъуэу укъезгъаджэрэ Шъ мэкъэзэращэм къыкIэлъэкIуэ. Мэкъэзещэ псыгъу, (э) мэкъэзещэр къыкIэлъэкIуэшъ дитфтонг. Куыуыдэдагъ. Апэрэ У-р мэкъэзэращэ к-м къыкIэлъэкIуэшъ мэкъэзещ. (ы)-м игъусэу дифтонг егъэпсы. ЯтIуэнэрэ У-ми (ы) мэкъэзещэр къыкIэлъэкIуэ. Ау пычыгъуэр къырегъажьэшъ мэкъэзэращ. НепэкIэ титхыбзэхабзэ, тэ дифтонгэу тлъытэрэ мэкъэзещитIу зэгуэтхэм яапэрэ макъэ У-р мымэкъэзещэу, къызыкIэлъыкIуэрэ мэкъэзэращэхэм е I тхэпкъым ягъуысэу тхэпкъ зэхэлъ мэкъэзэращэу елъытэ, мэкъэ Iуыжъуыхэр цIэ афешIы. Арышъ а тхыбзэхабзэм къыпкъырыкIхэзэ, мы къэтIуагъэмэ къапэуцуыжьыщтхэри къыкъуэкIын зэрилъэкIыщтыр тымышIэу щытэп. Ау тэ мэкъэIуыжъу цIэр зыфашIыгъэ мэкъэзэхэлъ мэкъэзэращэ тхэпкъэу къалъытэрэ макъэхэр зы мэкъэзэращэрэ мэкъэзещэу У-мрэ зэдагъэпсыгъэ пычыгъуэу зылъытэрэ шIэныгъэлэжьмэ адетэгъаштэ. Мэкъэ Iуыжъуыхэр шъхьафэу тхэпкъылъэм (алфавитым) хэмытын фаеу тэлъытэ. Мы еплъыкIэм дезымыгъаштэрэмэ яеплъыкIэ мэхэгъэ чIыпIитIу иIэу къытшIуэшIы. Апэрэр Адыгей адыгабзэм, итхыбзэхабзэ мэкъэIуыжъуыкIэ къылъытэрэ мэкъэ I4-р(Гу, Гъу, Дзу, Жъу, Ку, Къу, КIу, ПIу, ТIу, Хъу, Цу, Шъу, ШIу, Iу), зэхэлъ тхэпкъэу (тэ тишIуэшIыкIэ пычыгъу) къызэрилъытэрэм тыкъеуцуалIэми. ГУШХУАГЪЭ, ЫГЪЭГУЫШХУАГЪ фэдэ гущыIэхэм ахэт «УА» мэкъэзещэ зэхэлъыр мыдифтонгымэ сыда?… Адыгей адыгабзэм итхыбзэхабзэ «ХУ»-р мэкъэ Iуыжъуымэ ахилъытэрэп. КъэIуэгъэн фаер Къэбэртэе адыгабзэ тхыбзэми, Яковлевымрэ 1эшъхьамафэмрэ къызэдыдагъэкIыгъэ «Адыгей Литературабзэм и Тхыбзэхабз» зыфиIуэрэ тхылъыми «ХУ» пычыгъуэр мэкъэ Iуыжъуыхэм зэрэхалъытэрэр ары. Адыгей тхыбзэхабзэми «ХУ»- пычыгъуэр мэкъэ Iуыжъуымэ ахэдгъэуцуэжьыми ятIуэнэрэ мэхапIэм къыраIуэлIэн къамыгъуэтыщтэу къысшIуэшIы. МэкъэIуыжъуыкIэ тызэджагъэ пычыгъуэ пшIыкIуытфыр (Гу, Гъу, Дзу, Жъу, Ку, Къу, КIу, ПIу, ТIу, Ху, Хъу, Цу, Шъу, ШIу, Iу) тхэпкъ зырызэу тлъытэхэми мэкъэзэращэп мэкъэзещэхэу лъытэгъэн фае, тибзэхабзэ логикэ хэлъынэу тыфаемэ. Тхэпкъ зырызкIэ къэтэгъэлъагъуэхэми ыпшъэкIэ къэттыгъэ мэкъэзэхэлъ тхэпкъхэу Е=ЙЭ, Я=ЙА, И=ЙЫ, Ю=ЙУ, зы мэкъэзэращэрэ зы мэкъэзещэрэ зэдагъэпсыгъэ мэкъитIу зэхэлъхэр тибзэхабзэ мэкъэзещэу елъытэ. Арышъ зы мэкъэзэращэрэ зымэкъэзещэрэ зэдагъэпсырэ, мэкъэ IуыжъуыкIэ тызэджагъэ пычыгъуэхэр, мэкъэзещэу къэмылъытагъэмэ тибзэхабзэ логикэ лъапсэ иIэщтэп. Ю= мэкъэзэращэ Й-мрэ мэкъэзещэ У-мрэ зэдагъэпсыгъ мэкъэзещ КУ = мэкъэзэращэ К-мрэ мэкъэзещэ У-мрэ зэдагъэпсыгъ мэкъэзаращ зэрат1уэрэм логикэ хэмылъэу къысшIуэшIы. Логикэ хэлъыным фэшIыкIэ мэкъэ Iуыжъуыхэри мэкъэзещэу лъытэгъэн фае. Ахэр мэкъэзещэу зытлъытэхэрэми мэкъэзещэ мэкъэ Iуыжъуыхэмрэ, къакIэлъыкIуэрэ мэкъэзещэхэмрэ дифтонг зэдагъэпсыгъэ мэхъу. Ахэри ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ мэкъэдэдэхэр ары… Ащ тыкъызыщыуыцуырэм, мэкъэзэращэмэ къакIэлъыкIуэу пычыгъуэ агъэпсын зэрамылъэкIырэм къыпкъырыкIыхэзэ мэкъэ Iуыжъуыхэр мэкэзещэу плъытэн уымылъэкIыщтэу зыIуэщтыхэри къыкъуэкIыщт. Ахэми анаIэ тырязгъадзэмэ сшIуэигъу: мэкъэзещэу тлъытэрэ, зы тхэпкъыкIэ къэгъэлъэгъуагъэ мэкъэ зэхэлъхэр, (Е=ЙЭ, Я=ЙА, И=ЙЫ, Ю=ЙУ), мэкъэзэращэмэ къазыкIэлъыкуэкIэ, пычыгъуэр зыгъэпсырэр апэрэ амакъэу Й-р арэп, ащ къыкIэлъыкIуэрэ мэкъэзещэ макъэр ары нахь. ЕтIани мэкъэ Iуыжъуыхэр, мэкъэзэращэм къыкIэлъыкIуэу, апэрэ макъэм уыкъемыджэми хъунэу адыгабзэм къыхафэрэп. Арышъ тэ къызэрэтш1уэш1ырэмк1э; 1- Адыгей адыгабзэ тхыбзэ хабзэм дифтонгэу къылъытэрэ (Е, Я, И, Ю, АУ, ЭУ, ЫУ, ИУ, О(УЭ), УА, УЫ, УИ, УЕ) тхэпкъ-пычыгъуэхэр дифтонгхэп. Е=ЙЭ, Я=ЙА, И=ЙЫ, Ю=ЙУ тхэпкъхэр зы тхэпкък1э къэгъэлъэгъуагъэ мэкъит1у зэхэлъых. АУ, ЭУ, ЫУ, ИУ, О(УЭ), УА, УЫ, УИ, УЕ, пычыгъуэхэри, зы макъэхэп. Тхэпкъит1уык1э къэгъэлъэгъуагъэу тыбзэ къыхэфэрэ пычыгъуэ къызэрык1уэх. 2- Адыгабзэм (Адыгей Къэбэртэе адыгабзэхэм) ядифтонг шъыпкъэхэр, мэкъэзэращэм е 1 тамыгъэм къык1элъык1уи мэкъэзещэ хъуыгъэ У-м рэ къыкIэлъыкIуэрэ мэкъэзещэхэмрэ зэдагъэпсырэ мэкъэзещэ мэкъэ зэхэлъхэр ары. (кIуагъэ, макIуэ, Iуехы, Iуыхыгъ, куи, иIуи...), 3- Къэбэртэе адыгабзэм и мэкъэзещэ к1ыхьэхэри, (А,Е,И,У,О,),зэфэдэ мэкъэ зэхэлъ дифтонгхэу къэплъытэн плъэк1ыщт. 4- Адыгей адыгабзэм мэкъэзэращэм е I тхэпкъым къызыкIэлъыкIуэкIэ «Е», тхэпкъым къытырэ макъэхэр, зэфэдэ мэкъитIуым зэдагъэпсырэ дифтонгэу, Адыгей адыгабзэм мэкъэзэращэм е I тхэпкъым къызыкIэлIыкуэкIэ (абдзэхэ къэIуакI), «Я» тхэпкъым къытырэ макъэри дифтонгэу лъытэгъэн фае. (Непэ, зэIехыжьы, Iялэ… ), 5- Мэкъэ 1уыжъуыхэр мытхэпкъыхэу, пычыгъуэу къэлъытагъэхэу, тхэпкъылъэм хэхыжьыгъэн фае.

Мы зигугъу къэтш1ыгъэхэр игъуэу лъытагъэ зыхъуырэм, тибзэхабзэ логикэ нахь хэлъы зэрэхъущтым, тыбзэ нахь зэгъэш1эгъэш1у зэрэхъущтым и шысэ заулэ къэтхьын: Ятхык1э зэфэдэкъабзэу якъэ1ук1эрэ къарык1ырэмрэ зэфшъхьаф шъыпкъэ гущы1ит1у: Гуихыгъ У-р мэкъэзэращэ Г-м къык1элъэк1уэ, мэкъэзещ. Пычыгъуэ егъэпсы. Арышъ нэмык1 мэкъэзещэ горэ къык1элъэк1уэ, дифтрнг егъэпсы Гуихыгъ. Гуыихыгъ. У-р мэкъэзэращэ Г-м къэк1элъэк1уэ, мэкъэзещ. Пычыгъуэ легъэпсы. Арышъ нэмык1 мэкъэзещэ къык1элъык1уэн дифтонг ыгъэпсын фае. Мы пычыгъуэм У-м къык1элъык1уэрэ мэкъэзещэр Ы-р арыы. Тхыгъэ хъумэ гущы1эхэм къарык1ырэр къик1эу тыхэмыукъэу тыкъеджэн тлъэк1ыщт. Яапэрэ тхэпкъхэр зэфэдэх нахь мыш1эми шъхьафэу тызаджэрэ гущы1э зауыл: Гуемый (дифтонгыр уы мэкъэзещэр ары. Зэрэтхыгъэн фаер гуыемый) Гуехы (дифтонгыр уе мэкъэзэщэр ары зытетым тетэу къэнэжьы.) Гуетыгъ (дифтонгыр уы мэкъэзещэр ары. Зэрэтхыгъэн фаер гуыетыгъ) Гует1ык1ы (дифтонгыр уе мэкъэзэщэр ары зытетым тетэу къэнэжьы.) Мыри мэгуш1о гущы1эр зэрэзэхэфыгъэн фаеу къытш1ош1урэр ары: Непэк1э МЭГУШ1О гущы1эр пэублэ еджап1эм ятфэнэрэ классыр зэрырагъэджэрэ адыгэбзэ тхылъым мыры къызэрэзэхифырэр: Гущы1эу мэгуш1о зыфи1орэр пычыгъуищэу зэхэт: мэ-гу-ш1о Мэкъэзещэу хэтхэр: э(мэ), ы(гуы), э(ш1у+э) Удареныер пычыгъоу ш1о зыфи1орэм тефэ. Мэкъэзэращэу хэтхэр: м, гу, ш1у,(ш1у+э) Гущы1эу мэгуш1о зыфи1орэм мэкъи 6-рэ: (м), (э), (гу), (ы), (ш1у),(э), букви 4-рэ : м, э, гу, ш1у (ш1у+э) хэт. Мэкъэзещэу 3 хэт, пычыгъо пчъагъэри 3 мэхъу. Джы тежъуыгъэплъ ар зэрэгуыры1уэгъуаем: Апэрэу ятфэнэрэ классым исэу ылъэгъуырэри псынк1эу къызгуырымы1уэрэ еджак1уэм мэгуш1о гущы1эм химылъэгъуэрэ мэкъэзещэу (ы)-р хедгъэлъэгъуэн, ят1уэнэрэу зэ нэхь химылъэгъуэрэ мэкъэзещэ (э)-ри т1уэ къызэрэхафэрэр гуырыдгъэ1уэн фае. Ахэр къыгуыры1уэк1и икъуыщтэп. Фонетикэм ылъэпсэ хабзэмэ ащыщэу изакъуэу уыкъызэджэшъуырэ макъэр мэкъэзещ, мэкъэзещэ 1эпы1эгъу имыгъуысэмэ уыкъызэмыджэшъуырэ макъэр мэкъэзэращ зыфи1уэрэм пэш1уек1уэу гу-мрэ, ш1у-мрэ уыкъызэджэн плъэк1рэ зэрэмэкъэзэращэхэри ыш1уэш1ы тш1ын фае. Ти1уэф ихьылъагъэ ащи щиухрэп, гуыщы1эхэр тхэпкъхэмк1э зэратхрэр зэзгъэш1эгъэ къуэдые еджэк1уэ ц1ык1уым мэгуш1о гуыщы1эм химылъагъуэрэ ш1у тхэпкъри къыздик1рэм гуы лъедгъэтэн фае. Япл1энэрэ классым ис еджэк1уэ ц1ык1уым мыщ фэдиз 1уэфыгъуэ мы1эш1эхыр зыгуыры1уэк1э мэгуш1о гуыщы1эр зэхифын ылъэк1ыщт. Джы титхэпкъылъэ зэрэщытын фаем елъытыгъэу а гуыщы1э дэдэр зэхэтэжъугъэф: Мгуыш1уэ гуыщы1эр пычыгъуищэу зэхэт: мэ- гуы-ш1уэ. Мэкъэзещэу хэтхэр э, уы, уэ Ударениер пычыгъуэу ш1уэ зыфи1уэрэм тефэ. Мэкъэзэращэу хэтхэр: м, г, ш1 Гущы1эу мэгуыш1уэ-м тхэпкъийрэ мэкъийрэ хэт. Мэкъэзещэхэм ащыщэу уы-мрэ, уэ-мрэ дифтонгых. Мы зэхэфык1эм елъытыгъэу еджэк1уэ ц1ык1уыр, гуыщы1эр зэхифы зыхъуык1э гуыщы1эм химылъэгъуэрэ тхэпкъы лъыхъуыщтэп. Мэкъэзэращэхэр бзэ пстэуми зэдае бзэ ш1эныгъэ хабзэм пэш1уек1уэрэп. Ахэмэ мэкъэзещэ 1эпы1эгъу ямы1эу уыкъяджэн плъэк1рэп. Еджэк1уэ ц1ык1уым дэгъуэу гуы зылъедгъэтэн фаер, У-тхэпкъыр, титхэпкъылъэ мэкъэ зэращэуи, мэкъэ зещэуи къызэрэхафэрэр, мэкъэзэращэм къык1элъык1уэрэ у-р зэрэмэкъэзещэ зэпытыр ык1и изакъоу пычыгъо егъэпсымэ, мыдрэ мэкъэзещэхэм яхэз гуэрэ къык1элъымык1уэу дифтонг ымыгъэпсэу зэрэмыхъуырэр ары.

_______________________________________________________________________ -Ти ш1эныгъэлэжьхэр зыщызэгуры1уагъэ тхэпкъылъэм елъытыгъэу, хэутыгъэм къыхэфагъэ О-хэм ач1ып1эк1э, Уэ, пычыгъо зыгъэпсырэ, дифтонг У-хэм ач1ып1эк1и Уы ттхыгъэ. - Хэутыгъэм къыхэфэрэ, У мэкъэзещэм ыгъэпсрэ дифтонгхэр ш1уц1эу къыхэдгъэщыгъ.