Jump to content

Памплонэ

Тхыгъэр къыздрахар Уикипедиэ
Къалэ
Памплонэ
эсп-бз Pamplona; басбз Iruña
Нып Дэмыгъэ
Нып Дэмыгъэ
КъэралЭспаниэ
ЛъэпкъыгъуэПамплонэ и Куенэкэ
КординатхэрКординатхэр: 42°49′00″ с. ш. 1°39′00″ з. д. / 42.816667° с. ш. 1.65° з. д. (G) (Я)42°49′00″ с. ш. 1°39′00″ з. д. / 42.816667° с. ш. 1.65° з. д. (G) (Я)
Официал сайтыртехьэпӀэ
Памплонэ (Эспаниэ)

Памплонэ (эсп-бзэ Pamplona, баск. Iruña е Iruñea) — Эспанием и ищхъэрэ лъэныкъуэм щыӀэ къалэщ, Наваррэ автоном жылагъуэм икъалащхьэщ ыкӀи и нэхъ ин дыдэ къалэщ. Ар Арга псыхъуэм дэлъщ, Пиреней бгыхэм и ипщэ лъэныкъуэщӀымкӀэ. Къалэр дуней псом щыцӀэрыӀуэщ зэпымыууэ бадзэуэгъуэм и 6–14 махуэхэм щекӀуэкӀ Сан Фермин (San Fermín) фестивалымрэ абы хэт Энциерро (бынхэм яуж цӀыхухэр зэрычэж) хабзэмрэкӀэ.

Къалэм и эспан цӀэр (Pamplona) къытэкӀащ рим дзэзэшэ Гней Помпеишхуэ и цӀэм (латиныбзэкӀэ: Pompaelo е Pompelo, мыхьэнэр — «Помпей и къалэ»). БаскбзэкӀэ и цӀэ официалыр Iruña е Iruñeaщ, баск псалъэжь iri («къалэ») + ona («дэгъу», «ин») къыхэкӀауэ, «Къалэщхьэ» е «Къалэ дыдэ» мыхьэнэ иӀэу.

Рим лъэхъэнэм Курыт лӀэщӀыгъуэхэмрэ

[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]
  • ди лъэхъэнэм ипэ 74 гъэ: Рим дзэзэшэ Гней Помпей мы щӀыпӀэм увыпӏэ щагъэпэщащ, баскхэм я жылэжь Ируния и Ӏэгъуэблагъэм. Абы къыщыщӀэдзауэ къэунэхуащ Памплонэ къалэр.
  • V–VIII лӀэщӀыгъуэхэр: Рим Империэр щыкӏаным яуж, къалэм и унафэр зэблэкӀырт вестготхэмрэ муыслъымэн хьэрыпхэмрэ я зэхуакум. * 824 гъэ: Памплонэ хъуащ баск пащтыхьыгъэ щхьэхуитым и къалащхьэ (яужкӀэ Наваррэ Пащтыхьыгъэ хъуащ). Пащтыхь япэ дыдэу щытащ Арицэ Энеко.

Къалэныкъуэ зэпеуэхэмрэ Зэгуэхьэныгъэмрэ (1423)

[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]

Курыт лӀэщӀыгъуэхэм Памплонэ къалэныкъуищу зэщхьэщытэт, блын быдэкӀэ зэпеуэу: 1. Наваррериэ (Navarrería): Баскхэмрэ ижь-ижьыж дэсхэмрэ я щӀыпӀэ. 2. Сан Сернин (San Cernin): Фрэнджым къиӀэбэша согуэшхэмрэ сомыджхэмрэ я щӀыпӀэ. 3. Сан Николас (San Nicolás): ЕтӀуанэ франк жылагъуэ. Мы къалэныкъуэхэр зэпымыууэ зэзауэрт. 1423 гъэм Пащтыхь Карл III ИщӀагъуэм (Carlos III el Noble) «Привилегие УнионыкӀэ» (Privilegio de la Unión) мы къалэныкъуищыр зэгуигъэхьэжащ, блын зэпеуэхэр зэтракъутэри зы къалэ блын быдэкӀэ къэухъуреяуэ ящӀащ (иджырей ратушэм и щӀыпӀэм).

Географиэррэ климатыррэ

[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]

Памплонэ Наваррэ и курыт лъэныкъуэм дэлъщ, тӀуащӀэу щыт бгылъэ къуэладжэм (Cuenca de Pamplona). Къалэм и инагъыр 25.14 км² мэхъу. Климатыр зэхэтщ: Атлантик океаным и климат фӀыцӀэмрэ Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Эспанием и континентальнэ климатымрэ язэхуакум дэтщ. Гъэмахуэр хуабэщ, гъэмахуэпэм температурэр ортоуэ 27 °C мэхъу, щӀымахуэр щӀыӀэу щытщ.

2023 гъэм и бжыгъэмкӀэ Памплонэ дэсщ цӀыху 205 676-рэ. Къалэ агломерациэ псом (и хъуреягъ щыӀэ жылэхэр хэту) цӀыху 350,000-м щӀигъу дэсщ (Наваррэ ис цӀыху псом и ныкъуэм нэхъыбэр).

Къалэм официал статус иӀэщ бзэитӀым: эспаныбзэмрэ баскыбзэмрэ. Къалэм дэсхэм я нэхъыбэм испанбзэр я анэдэлъхубзэщ, ауэ баскыбзэр еджэщӀэхэм щырагъаджэу цӀыхубэ гъащӀэм щыкӀо.

Экономикэррэ лэжьыгъэррэ

[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]

Памплонэ — Эспанием и индустриэ лъэщ кӀуэцӀ щыӀэхэм ящыщщ:

Культурэррэ цӀэрыӀуэ щӀыпӀэхэмрэ

[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]

Сан-Фермин бэрэскэуэ

[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]

Бадзэуэгъуэм и 6-м щегъэжьауэ 14-м нэс къалэм щекӀуэкӀ Сан Фермин бэрэскэуэшхуэр. Мы бэрэскэуэм и нэхъ цӀэрыӀуэ Ӏуэхугъуэр Encierro (Энциерро) жыхуэпӀэщ — къалэ уэрам псыгъуэхэм кӀуэцӀкӀэ жэм бжэкъуагъэхэм яуж цӀыху мин бжыгъэхэр зэрычэжырщ.Мы бэрэскэуэр дуней псом иригъэцӀэрыӀуащ америкэ тхакӀуэшхуэ Эрнест Хемингуэй и «Фиеста» (The Sun Also Rises) романымкӀэ.

Дахэу щыт архитектурэр

[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]