Наваррэ

	Наваррэ Жылагъуэ; исп-бз. Comunidad Foral de Navarra ; бас-бзэ Nafarroako Foru Erkidegoa
Нып;	Дэмыгъэ;
Къэрал	Эспаней
Статус	Аутоном лъэпкъыгъуэ
Къалэнэхъышъхьэ	Памплонэ/Ирун
Президент	Чевите Марие
Нэхъышъхьэбзэр	Эспаныбзэ, Баскыбзэ
Джылэр (2018);	647 554 (15-рей пӀэ)
Ӏувагъыр	62,32 цӀыху/км²
Лъэпкъ дэсхэр	Эспанхэр, Баскхэр
Динхэр	католикхэ
Инагъыр	10 391 км² (11-рей пӀэ)
ЛъэгапӀэр хуэлъытэгъуэкӀэ; - ЛъэгапӀэ нэхъ индыдэр	; 2,504 м
Кодыр ISO 3166-2	ES-NC
	Официал сайтыр

Наваррэ (и цӀэр псоуэ: Наваррэ Аутоном Жылагъуэ; эсп. Comunidad Foral de Navarra, баск. Nafarroako Foru Erkidegoa) — Эспанием и ищхъэрэ лъэныкъуэм щыӀэ аутоном жылагъуэу икӀи провинциэу щытщ. Ар Пиреней бгыхэм и къухьэпӀэ лъэныкъуэм дэлъщ, Эспанием и Баскхэм я Къэрал, Риоха, Арагон щӀыналъэхэмрэ Франциэм и Ищхъэрэ Аквитаниэ регионымрэ язэхуакум дэтщ.

Къалащхьэр — Памплонэщ (баскбзэкӀэ: Iruña).

ЦӀэр къызхэкӀыр

«Navarra» (Наваррэ) жыхуэпӀэ псалъэр япэ дыдэу IX лӀэщӀыгъуэм Франкхэм я ӀуэрыӀуатэм къыхощ. Мы цӀэм теухуауэ щӀэныгъэлӀхэм Ӏуэхугъуэ нэхъыщхьитӀ яӀэщ:

БаскбзэкӀэ naba («къуэ», «губгъуэ») + herri («цӀыхухэр», «щӀыналъэ») жыхуэпӀэм къытекӀауэ;
Е баскбзэкӀэ nabar («гъуэбжафэ», «шъо зэмылӀэужьыгъуэ») жыхуэпӀэм къыхэкӀауэ, бгы закъуэмыт ищхъэрэ щӀыналъэхэм елъытауэ ипщэ губгъуэхэр къагъэлъэгъуэн щхьэж.

Тхыдэр

Антиг курыт лӀэщӀыгъуэхэмрэ

Рим Империэм и лъэхъэнэм абы ипэурэ, мы щӀыналъэм щыпсэут баскон лъэпкъхэр (баскхэм я абыщӀэхэр). Рим цӀыхухэм мы щӀыналъэр зэраубыдами, ищхъэрэ бгылъэ лъэныкъуэхэм щыпсэу басконхэм я гъащӀэкӀэр нэхъ шъхьэхуиту къэнащ.

824 гъэм Ронсесвалиес зауэм яуж, баскхэм я Ӏэтащхьэ Иньиго Аристэ (Íñigo Arista) Памплонэ и пащтыхьу хахащ. Мыбы къыщыщӀэдзауэ къэхъуащ Памплонэ Пащтыхьыгъэр, яужым Наваррэ Пащтыхьыгъэ цӀэр зыштауэ щытар. Пащтыхь Санчо III и лъэхъэнэм (1004–1035) Наваррэ Пащтыхьыгъэм Пириней хытӀыгуныкъуэм и ищхъэрэ чристэн щӀыналъэ нэхъыбэр иубыдырт.

Эспанием зэрыхэхьар

1512 гъэм Кастилиэм и пащтыхь Фердинанд Католикым и дзэхэр Наваррэ ирахьэри, пащтыхьыгъэм и ипщэ лъэныкъуэр яубыдащ. 1515 гъэм ипщэ Наваррэ Кастилиэ Пщыгъуэм хэхьащ, ауэ и «фуэрос» (хэха аутоном унафэхэр) къахуэнащ.

Ищхъэрэ Наваррэ (Пиреней бгыхэм ищхъэрэкӀэ щыӀэр) шъхьэхуиту къэнауэ щытащ, яужым, Наваррэ и пащтыхь Генрих III-р Фрэнджым и пащтыхь Генрих IV-у щытехьам, Франциэм хэхьэжащ.

XIX–XX лӀэщӀыгъуэхэр

XIX лӀэщӀыгъуэм щыӀа Карлист зауэхэм яуж, 1841 гъэм Наваррэ и аутоном пащтыхьыгъэ статусыр фӀэхуащ, Эспанием и зы провинциэу хъуащ. Ауэ и тыхь административ аутоном лъэныкъуэ гуэрхэр къахуэнащ.

Эспанием жылагъуэ зауэ (1936–1939) щыканым, Наваррэм и нэхъыбэм генерал Франко и лъэныкъуэр къаштауэ щытащ. Абы къыхэкӀкӀэ Франко и диктатурэм и зэманым Наваррэ и аутоном унафэ гуэрхэр хъумауэ щытащ.

1978 гъэм Эспанием и Конституциэ щӀэр щыдащтам, 1982 гъэм Наваррэ официал аутоном статус щӀэр къыратыжащ (Comunidad Foral de Navarra).

Географиэмрэ климатымрэ

Наваррэ Эспанием и ищхъэрэ лъэныкъуэм дэлъщ, и инагъыр 10 391 км² мэхъу.

ЩӀыналъэм лъэныкъуэщӀ зэмылӀэужьыгъуэ иӀэщ:

Ищхъэрэ лъэныкъуэ (Пиринейхэр): бгылъэщ, удзыфэ куэд иӀэщ, Атлантик океаным и климатыр лъэщу щыӀэщ. Мыбы деж дэсщ баскбзэкӀэ псалъэ цӀыху нэхъыбэр.
Курыт лъэныкъуэ (Zona Media): бгы закъуэмытхэмрэ губгъуэхэмрэ зэгуэтщ, шыгъэ лъэныкъуэхэм хуэкӀуэу.
Ипщэ лъэныкъуэ (La Ribera): Эбро псыхъуэм дэлъ губгъуэ псыгъуэщ, климатыр нэхъ гъущэщ икӀи хуабэщ.

ГъунапӀкъэхэр

ИщхъэрэмкӀэ: Фрэнджей (КъухьэпӀэ Аквитаниэ)
КъухьэпӀэмкӀэ: Баскхэм я Къэрал
Ипщэ-къухьэпӀэмкӀэ: Ла Риоха
КъуэкӀыпӀэмкӀэ: Арагон

Демографиемрэ бзэхэмрэ

2024 гъэм и цӀыхубэ бжыгъэмкӀэ Наваррэ дэсщ цӀыху 678 333-рэ. Абы щыщу нэхъыбэр къалащхьэ Памплонэрэ и хъуреягърэ дэсщ.

Бзэхэр

Эспаныбзэ: Аутоном щӀыналъэ псом официал статусыр иӀэщ, цӀыху дэс псом ирипсалъэу.
Баскбзэ: Наваррэ и ищхъэрэ лъэныкъуэм (баскхэм я дэсыпӀэм) официал статус иӀэщ испаныбзэм дэщӀыгъуу. ЩӀыналъэм тету баскыбзэм зонищ иӀэщ: Баск бзэ зонэ (ищхъэрэм), Зонэ зэхэт (курытым), Баскбзэдэмыт зонэ (ипщэм).

Экономикэр

Наваррэ Эспанием и нэхъ бей ыкӀи экономикэ лъэщ иӀэ щӀыналъэхэм ящыщщ.

Индустриэ: маршинэфабрикэ (Volkswagen фабрикэр Памплонэ дэтщ), фармацевтикэ, шхыныгъуэ лэжьыгъуэхэр.
Зыгъэзэхуэжыныгъэ энергетику: Наваррэ дуней псом щыцӀэрыӀуэщ жьыщхьэлхэр (жьы электростанцие) энергетикэмкӀэ.
Мэкъумэш: соэ, санэ, хадэхэкӀхэр.

ЩӀэнхабзэ

Наваррэ и нэхъ цӀэрыӀуэ дыдэ бэрэскэуэ гуфӀэгъуэр Сан Фермин (San Fermín) фестивалыращ, жылэшхуэ Памплонэ къалэм июлым и 6–14 махуэхэм щекӀуэкӀыр. Мы фестивалым и нэхъ цӀэрыӀуэ лъэныкъуэр Энциерро (Encierro) жыхуэпӀэ бынхэм къалэ уэрамхэм цӀыхухэм яужь итыу зэрычэжырщ. Мы махуэр дуней псом иригъэцӀэрыӀуащ тхакӀуэшхуэ Эрнест Хемингуэй и «Фиеста» (The Sun Also Rises) романымкӀэ.

ТехьэпӀэхэр

Наваррэ Аутоном Жылагъуэм и официал сайт