Колумбиэ
Колумбиэ (исп.Colombia [koˈlombja], официальнэ фӏэщыгъэцӏэр — Колумбие Республикэ, República de Colombia [reˈpuβlika ðe koˈlombja]) — Америкэ Ипщэм и ищхъэрэ-къухьэпӏэ лъэныкъуэмкӏэ щыӏэ къэрал, Америкэ Курытым щыӏэ щӏыналъэхэр иӏэу. Къалащхьэр Боготэ. Бразилиемрэ Венесуэлэмрэ къуэкӏыпӏэмкӏэ, ипщэкӏэ — Экуадорымрэ Перумрэ, къухьэпӏэмкӏэ — Панамэм я гъунэжщ. Хым Коста-Рикэм, Никарагуэ, Гондурасым, Ямайкэм, Гаитим, Доминикан Республикэм я гъунэжщ. Кариб хым ищхъэрэкӏэ, Хышхуэ Щэхумкӏэ — къухьэпӏэмкӏэ-ятхьэщӏ. Цӏыхухэм я бжыгъэмкӏэ къэралым Америкэ Ипщэм Етӏуанэ увыпӏэр Щиӏыгъщ Бразилием и ужькӏэ, 28-р — дунейм, етӏуанэр — испаныбзэ зыщӏэ цӏыхухэм я бжыгъэмкӏэ. Къалащхьэмрэ къалэ нэхъ инымрэ Боготэ, нэгъуэщӏ къалэшхуэхэр — Медельин, Кали, Барранкилье, нэгъуэщӏхэри. Иджырей Колумбием и щӏыналъэм зэгуэр щыпсэуа хэкурыс лъэпкъхэр, абыхэм я нэхъ зызыужьахэр чибчэ, кимбай, тайрон, къэралыр дуней псом щынэхъ къулей дыдэхэм ящыщ щыпсэу лъэпкъхэмрэ абыхэм къагъэсэбэп бзэхэмрэ я бжыгъэмкӏэ. Иджырей колумбие лъэпкъыр европейхэр, африканхэр, хэкурысхэр щызэхагъэзэрыхьым къэунэхуащ, колумбие Карибхэм Къуэкӏыпӏэ Гъунэгъум къикӏахэм я бжыгъэр щыкуэдщ. Колумбием и щӏыналъэм Щыӏэщ Амазонкэрэ Льянос-Оринокорэ я тропическэ мэзхэр. Колумбиер биологие зэмылӏэужьыгъуэ нэхъыбэ зиӏэ дунейм и етӏуанэ къэралщ. Мыбдеж лӏэужьыгъуэ 54 871-рэ щатха. Ауэ ар хохьэ экологием нэхъ зэран хуэхъу къэралийм. Япэу испан колонизаторхэр колумбие щӏыналъэм щихьар 1499 гъэрщ, XVI лӏэщӏыгъуэм и япэ ӏыхьэм къокӏуэ Богот къалащхьэ Зиӏэ Гранадэщӏэ вице-пащтыхьыгъуэр къызэрызэрагъэпэща къэзэуат жыджэрхэм я лъэхъэнэр. 1819 гъэм Испанием щхьэхуитыныгъэу къалъытащ, ауэ 1831 гъэм Колумбие Иным и федерацэр лъэлъэжащ. Иджырей Колумбиемрэ Панамэмрэ я щӏыналъэм Гранадэщӏэ республикэ къыщызэрагъэпэщащ (1832), итӏанэ Гранад конфедерацэ (1858), нэхъ иужьыӏуэкӏэ — Колумбием и Штат Зэгуэтхэр (1863) ящӏащ. Колумбие Республикэм и цӏэ пыухыкӏар 1886 гъэм фӏащащ, 1903 гъэм Къэралым Къикӏащ Панамэ.[1]
Географие
[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]Колумбиер Америкэ Ипщэм и къэралищым яз хы Щэхуми Атлантикэ хыми (нэгъуэщӏ къэралхэр Панамэмрэ Чилимрэ) хуэкӏуэу. Колумбиер къухьэпӏэмкӏэ хы Щэхукӏэ, ищхъэрэ-къухьэпӏэмкӏэ Кариб тенджызкӏэ щатхьэщӏ. Къэралым и къухьэпӏэмкӏэ ищхъэрэкӏэ къыщыщӏэдзауэ ипщэкӏэ зыщаукъуэдия Магдаленэ, Каукэ псыхэм, нэгъуэщӏ нэхъ цӏыкӏухэм зэпаупщӏа Андхэм. Къуэкӏыпӏэмкӏэ Амазонкэм и къуэпсхэм зэпаупщӏ бгыщхьэ тафэр щыӏэ. Хы ӏуфэхэм я кӏыхьагъкӏэ уэххэм зыщаубгъуа.[2]
Колумбием и ищхъэрэ лъэныкъуэмкӏэ Щыӏэ Субэкваториальнэ уэгъу климат зиӏэ Прикариб уэхыр. Мыбы щыӏэ къэралым и кхъухь тедзапӏэ нэхъыщхьэхэмрэ хамэ къэрал туристхэр дэзыхьэх курорт нэхъыщхьэхэмрэ. Мыбдежми Щыӏэ Сьерра-Невада-де-Санта-Мартэ бгы щхьэхуэ, Кристобаль-Колон щыгур (метр 5775-рэ) уэс телъу, Ар Колумбием и бгы нэхъ лъагэ дыдэ. Къухьэпӏэ ӏуфэр Хы Хуэм уэх зэвым иубыдащ, илъэс псом уэшх куэд къешхыу, псы къиугъуэшхуэу, абы а щӏыналъэм и пляж-хэр туристхэм нэхъ мащӏэу ягу ирохь. Хы хуэм ӏуфэм ӏут лагунхэр мангр пабжьэ лъэщхэм яубыдащ. Къэралым и ипщэ лъэныкъуэмкӏэ Андхэр Зэбгъурыту шытхищу щызэбгрокӏ, Къухьэпӏэ, Курыт, Къуэкӏыпӏэ Кордильеркӏэ еджэу, ищхъэрэкӏэ километр минищым щӏигъукӏэ зыщаукъуэдийуэ. Бгы зэхуаку аузхэм къэралым и мэкъумэш щӏапӏэ нэхъыщхьэхэр щыӏэщ икӏи Колумбием щыпсэухэм я нэхъыбэр щопсэу. Ауэ вулкан ужьыхыжа, лажьэ куэдым, щӏыналъэм и сейсмичность лъагэм цӏыхухэмрэ хозяйствэмрэ зэран яхуохъу. Оринок уэхым и ипщэ лъэныкъуэм щыӏэ льянос щӏыналъэм и колумбие ӏыхьэр гъащӏэм нэхъ хуэщӏащ, ауэ тхыдэм къызэрыхэщыжымкӏэ Колумбием и щӏыналъэ нэхъ мащӏэу псэупӏэ ящӏа. Гъэмахуэ псыӏэрэ щӏымахуэ гъущэрэ зиӏэ субэкваториальнэ климат хуабэм еубзыху щӏыналъэм хьэцэпэцэ, пальмэ джэбын псыӏэхэм, псыежэххэм я кӏыхьагъкӏэ галерее мэзхэм, къамыл шэдылъэхэм зэрызыщаубгъур. Къэралым и ипщэ-къуэкӏыпӏэр яубыдащ зэпымыууэ-экваториальнэ климат псыӏэм и ӏэгъуэблагъэм ит амазонскэ сельвэм. Узыпхымыкӏыф къэкӏыгъэ ехьэжьамрэ (метр 70-м нэс зи лъагагъ жыг къатитхурэ) псэущхьэ дуней къулеймрэ зэмылӏэужьыгъуэ куэдкӏэ къахощ. Ауэ щӏыуэпс щытыкӏэ хьэлъэхэм я зэранкӏэ а щӏыналъэм щыпсэур къэралым щыпсэухэм я проценти 1 къудей. Климат Колумбием и щӏыналъэм экваториальнэ, субэкваториальнэ климат лӏэужьыгъуэхэр щытепщэщ. Мазэ температурэр ику иту уэххэм +35 °C — м нос, къуршхэм метр 2000-3000 зи лъагагъхэм-+13-м къыщыщӏэдзауэ +16 °C-м нэс. уэшхыу Къыщошх илъэсым мм 150-м къыщыщӏэдзауэ ищхъэрэ-къуэкӏыпӏэмкӏэ миллиметр 10 000-м нэс. Флорэ Тхыгъэ нэхъыщхьэр: Колумбием и Флорэ Дунейм эндемие къэкӏыгъэ лӏэужьыгъуэхэм я проценти 10-м нэблагъэр Колумбием къыщокӏ. Кариб ӏуфэм мангр мэзхэр щытепщэщ, ищхъэрэ уэххэмрэ Хы Хуэм уэхымрэ — сыт щыгъуи щхъуантӏэ къэкӏыгъэ псыӏэщ, ищхъэрэ-къуэкӏыпӏэмрэ ищхъэрэмрэ — джэбынхэр («льянос»жыхуаӏэхэр). Андхэм къэкӏыгъэхэм зыщахъуэж лъагагъым (бгырыпх лъагэм) елъытауэ: мэзхэм щӏагъэна ищӏагъ джабэ нэкӏухэр хуэм-хуэмурэ мэз гъуэтыгъуейм, къуацэ-чыцэм, удз зэмыщхьым, бгы лъагэ хъупӏэхэм хуокӏуэ. Cattleya trianae орхидеер (Трианэ Каттлей) лъэпкъ удз гъэгъауэ къалъытэ, Ceroxylon quindiuense пальмэр (Киндиой шэху пальмэр) Колумбием и лъэпкъ жыгыу къалъытэ. Псэущхьэ Тхыгъэ нэхъыщхьэр: Колумбием и Псэущхьэ Къэралым и псэущхьэри къулейщ икӏи зэмылӏэужьыгъуэ — хьэндырабгъуэхэр, пиранхэр, номинхэр, мыщэхэр, ягуархэр, кондорхэр, блэхэр, колибри.[3]