Италэ

Къыздихар Уикипедиэ
(Урым мыбы къыхэкIащ)
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Республикэ Италэ
Repubblica Italiana
Flag of Italy.svg Дэмыгъэ Урымым
Урымым и нып Урымым и дэмыгъэ

Кординатхэр: 43°00′00″ с. ш. 12°00′00″ в. д. / 43° с. ш. 12° в. д. (G)

EU-Italy.svg
Къэрал уэрэд: «Fratelli d’Italia» (Макъ едэӀун (info))
Щыхалъхьар 1946 мэкъуауэгъуэм и 2
Нэхъышъхьэбзэхэр италэбзэ
Къалэ нэхъышъхьэр Рим
Къалэ нэхъ инхэр Рим, Милан, Неапол, Турин
ӀэнатӀэ хабзэр Парламентым и республикэ
Президент
Премьер-министр
Джорджио Наполитано
Маттео Ренци
ШӀыпӀэр
• Псори
• % псым пӀэуэ иубыдыр
69-нэ дунем
301 230 км²
2,4
Къэралым и джылэр
• ЗэралъытэмкӀэ (2009)
Ӏувагъыр

60 231 214 цӀыху (22-нэ)
199,8 цӀыху/км²
ВКӀуП
  • КъыхэкӀыр (2008)
  • Зы цӀыхум къытехуэр

$2,330 трлн.  (10-нэ)
$39 565
Валутэр Еуро
Интернет-доменхэр .it; .eu
Телефон кодыр +39
Зэманыгъуэхэр +1

Италэ (урым.-бз. Italia, ур-бз. Италия)

Ицlэдыдэр псоуэ — Республикэ Италэ (Repubblica Italiana) — къэрал, Еуропэм, ЩӀызыхуаку хы щlыпlэм икум. Къэралым лъэпlкъ "италикэ" ицlэкlэ траlуа. Икъэралгъунэр ишъхъэрэ-къухьапlэмкlэ Фрэнджым иде ирокlуэ (икlыхьагъыр - 488 км.), Шыуецарэм (740 км.), Аустрэм (430 км.) - ишхъэрэм, итlанэ Слэуенэм - ишъхъэрэ-къуэкlыпlэмкlэ (232 км). Икlуэцlми къэралгъунэ иlэ Вэтиканымрэ (3,2 км) Сан-Мэринэмрэ (39 км.)Къалэ lаташъхьар - Рим.

Апеннин хы тlыгуныкъуэр еубыд, Падан губгъуэр, Алп lуащхьэхэм я ипшъэ лъэныкъуэр, хы тlыгуу Сицилэ, Сэрдиниэ цlыкlуи бжыгъэ. Италэр Шенгеным хэт къэралхэм ягъусэ.

Нып[гъэтэрэзын]

Япэдыду урым ииджырей ныпыр 1797 гъэм Эмилием яшъа, Джузеппе Компаньони республику триlуауэ, ныпри абы еу. Наполеоным изэманми ныпыр Франдж револуциэм еуэ ялъытэт.

Уенэ Конгрессымрэ Рестоврациэмрэ яуж ныпыр къагъэна, хуитыныгъэм ицlэкlэ тlанэ яlатат ныпыр револуциэхэм 1831, 1848 гъэхэм

12-стэтьям Италэ Конституцэм ит " Италэм иныпыр - удзыфэрэ, хужьрэ, плъыжьрэ зэхуэдизу къэху тету"

Къэрал дэмыгъэ[гъэтэрэзын]

Италэм и къэрал дэмыгъэр щашъар 1948 гъэм, Италэм и президент Энрико Дэ Никола иунафэкlэ. Дэмыгъэм итхыгъэр зышъар Паоло Паскетто, 1946 1947 гъэм конкурс ирагъэкlуэкlахэм 500 нэрыбгэ здыхэтам къыхьауэ.

Дэмыгъэм тетыр Вагъуэ хужь, тхууэ игъунэхэр зэхэкlыу ( Рисорджименто иныпым къыхэхауэ ар ), пхъэмыф къудамэхэр, тхьампэхэр ятету ихъуреягъкlэ къэкlуэкlыу (италэ лъэпкъым илlыгъэмрэ иlадэбымрэ къыригъэкlыу абы ).

Ихэкухэр[гъэтэрэзын]

Урым хэкухэр

Къалэ lаташъхьар - Рим. Езы къэралыр 20 хэкукlэ гуэча - Валле д'Аоста, Ломбардия, Трентино-Алто Адидже, Фриули-Венеция Джулия, П'емонт, Лигурия, Венето, Тоскана, Умбрия, Эмилия-Роман'я, Марке, Абруццо, Лацио, Молизе, Базиликата, Кампания, Калабрия, Апул'я, Сардиния, Сицилия. ( Сицилиям, Сардиниям, Трентино-Алто-Адидже, Валле-д’Аоста и Фриули-Венеция Джулия адре хэкухэм нэхърэ lанатlэ нэхъыбэ яlа )

Пэсырей Италэ[гъэтэрэзын]

V-III илъэсишъэхэм, ди эрэм ипэкlэ Италэ шlынэлъэр Рим къэралым икум ита, Рим къалэр инэхъышъхьу.

XIV-XVI илъэсишъэхэм[гъэтэрэзын]

А зэманым урымым къалэ-къэрал республику куэд хэтт. Италэм и северымрэ икумрэ XIV-XVI илъэсишъэхэм апхуэду Венеция хэта - дожи жхуаlахэр нэхъышъхьу хаху. Генуем, Флоренцием, Луккэм иджыри зыпэмыкlы къалэхэм уэркъ лъэпlкъхэм яlыгъу зэфlэувахэ. А зэманым икlэм Урымымрэ Джэрманымрэ Еуропэм зэбгырыдзауэ, зэрмыlыгъу къэнахэтэр.

XX илъэсишъэм[гъэтэрэзын]

1920 гъэм Италэм иlанатlэм фэшистхэр lуохьа, диктэтурэ яшъыр Бенито Муссолини ( 1922-1936 ) ящъхьащыту. 1929 Латеранскэ тхылъымкlэ Урымым Ватиканыр хуит къэрал ешъыр. Италэм Эфиопыр еубыд ( 1935-1936 ), Албаныр ( 1939 ). Фэшист Джэрманымрэ Японымрэ яхохьа. Урымыр 1940 Етlуанэрей дуней зауэм хохьа. 1945 инджылызымрэ америкэмрэ ядзэр урымым иджылэри хэту фэшистхэр трагъэкlыр

1946 гъэм Италэр парламентскэ республикэ мэхъу.

Джылэр[гъэтэрэзын]

Италэм 60 милыуаным фlокlыр цlыху дэсыр. Еуропэм Урымыр 4-э цlыху къэралым дэсымкlэ, дунем 23-э. Нэхъ lуву цlыхухэр здыдэсыр Италэм и ишхъэрэ Iыхьэращ.

Къалэ нэхъ инхэм джылу дэсыр[гъэтэрэзын]

  1. Рим - 2, 724, 347
  2. Милан - 1, 295, 705
  3. Неапол - 963, 661
  4. Турин - 908, 825

Бзэр[гъэтэрэзын]

Къэрал псом ябзэр - урымыбзэ, романскэ группэ бзэхэм яхэт. Урымыбзэм псэлъэкlэ бжыгъэ иlа, ахэр хэку къэс ягуэч - северым яхэр, кэралыкум яхэр, югым яхэр. Джэрманыбзэр Болцанэмрэ Тироле хэкухэм урымыбзэм хуэду ялъытэ, Аостэм франджыбзэр

Диныр[гъэтэрэзын]

Рим-Католик чилисэм пылъу Италэм 57 милыуан дэс, ар 96% Италэм исым