Къиякъ

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Къиякъ
Къиякъ
ЩӀэныгъэ хэкӀыгъэхэр
Лъэпкъышхуэ: Псэушъхьэхэр
Типхэр: Кордэхэ
Тип къуэдзэ: ДжабэрыӀэхэ
ХэкӀ: Бзухэ
ХэкӀ къуэдзэ: Neognathae
ХэкӀыгъуэ: Falconiformes
Лъэпкъ: Къуаргъэхэ
Лъэпкъыгъуэ: Бгъыхэ
ЛӀэужъыгъуэ: Къиякъ
Латин цӀэр
Aquila heliaca Savigny, 1809
И щӀыпӀэр
сурэт
Удзыфэкlэ къыхэгъэкlар-бгъуэ здашъхэм,
шхъуантlэр-шlымахуэм здэкуэчхэр

Wikispecies-logo.svg
Систематикэ
УикилӀэужьыгъуэм

Commons-logo.svg
Сурэтхэр
Уикисурэтылъэм

NCBI {{{1}}}

Къиякъ (лат-бз.: Aquila heliaca, ур-бз.: Орёл-могильник) — псэушъхьа, шъакlуэ-бзуинхэм ящыщ, бгъэхэм я унагъуэм хэт. Бгъуэхэр здишъ лэныкъуэхэр Еуразиэм игубгъуэхэмрэ мэзкъуийхэмрэ. Зэшъакlуэхэр псэушъхьа мы инхэм: жумэрэнхэм, губгъуэ дзыгъуэхэм, тхьакlумэкlыхьхэм, бзу мы инхэм.

Аплъэпкъыр[гъэтэрэзын]

Бзу-шъакlуэ ину щыт, дамэ бгъуэ-кlыхьхэр иlу, кlапэри иныфlу, занкlыу щыту. Икlыхьагъыр см. 72 - 84 мэхъу, дамэ зэгуэхахэм ябгъуагъыр см. 180 - 215 мэхъухэ, ихьалъагъыр кг. 2, 4 - 4, 5 хуэдиз мэхъур.

Бзу зэфlэувахэм я дамэцкlыхь япэрехэр ишъхьамкlэ фlыцlу щытхэ, икlагъымкlэ гъуабджэ-фlыцlафу, псыфу хэпхъауэ, яуж иту кlуэхэр гъуабджэ-фlыцlафу щытхэ яшъхьэмкlэ, икlагъымкlэ гъуабджэ-псыфу, япэрейхэми хуэду уэгу, абыхэм ишъхьамкlэ къателъ цыхэр нэхъ кlынфlу щытхэ, гъуабджэ-фlыцlу. Кlапэм цыхэм яфэр фlыцlэ-псыфу зэхэлъу щыт. Къиякъым ифэр зэфlэува щыхъур илъэс 6 - 7 щырикъум идежь. Илъэс ирикъуа чырхэм яфэр пшахъуафэ-нэху щыт, уэгу, дамэц-кlыхьхэр гъуабджу, илъэс къэс я фэр нэхъ кlынфl хъуурэ.

Нэм ихъуреягъыр гъуабджэ иэ гъуэжьу щыт, пэр гъуабджэ-шхъуантlафэ игупэмкlэ икlэм идежькlэ фlыцlэ хъууэ. Илъакъуэхэр гъуэжьу щыт, лъэбжъанэхэр фlыцlэ-шхъуантlафу. Щылъатэкlэ дамэгъунэцхэр ахъуамбэ зэкlэкlэхахэм хуэду щыт, жьым хому, шъабу йорс щылъатэкlэ.

Здэпсохэр[гъэтэрэзын]

Гъуэ здишъэхэр пшахъуалъэхэм, губгъуэхэм, мэзкъуихэм, Еуразиэм ипшъэ лъэныкъуэм мэзгъунэ ирикlуэхэм Аустриэ, Словакым, Сербиэм къыщыкlэдзауэ къуэкlыпlэм Баргузин къуэм, Витим джабэхэм, Онон псыхъуэм нэс. Еуропэ псом ису къалъытэр минитl хуэдиз, абы иныкъуэм инэхъыбэр Урысейм.

Здэпсо лъэныкъуэм елъытауэ куэчыуи мэхъухэ. Бзу зэфlэува-нэхъыжъхэр Курыт Еуропэм исхэр, Балкан хы тlыгуныкъуэм, Азиэ Цlыкlум, Къаукъазым гъэпсом япlэм исхэ, нэхъ кlалэхэр шlымахуэм ипшъэмкlэ мэкуэчхэ. Къуэкlыпlэ лъэныкъуэмкlэ щыпсохэм яныкъуэри апхуэду ныкъуэ-куэчу щытхэ.

Зэрзэпыхьахэр[гъэтэрэзын]

Къиякъыр бзу-зэфlэува щыхъур илъэс 5 - 6 щырикъум идежь, шъхьгъусэ къыгъуэта яужкlэ гъашъэ псом зэдэкlыгъурэ щытхэ. Зэпылъын щыкlадзэр гъатхэпэм идей, а зэманым макъ куэд къаlукlыу къыщалъэтыхьым. Къиякъ хъухэм куэду щылъатэхэм, жьым щерсхэм зкъырадзых я дамэхэр ныкъуэ-гъэчу апхуэдэ къэрабзууи долъэтеижьхэ здэщэlа лъэгагъым. Апхуэдэ "джэгур" бгъыгъэрэ зэкlэлъыпыту яшъыфыну.

Абгъуэ здашъ пlэм илъэс бжъыгъэкlэ трагъэзэжь зэрамыхъуэкlыу. Инэхъыбэм жыгпкlашъхьахэм трашъыхьу м. 10 - 25 я лъэгагъу. Жыг щымыlамэ пабжъэ лъахъчэм иэ бгъуэным идежь абгъуэр яшъыфыну.

Джэдыкlыу абгъуэм ирилъэхьар 1 -3 (нэхъыбэм 2), махуэ зытlущ язэхуаку дэлъу ирелъхьа, гъатхэпэм. Джэдыкlэм яфэр пхъашу щыт, уэгу. Япэрей джэдыкlэр зэригъэтlылъу тесын кlедзэ, зэртесыр махуэ 43 хуэдиз. Хъури бзыри зэрахъуэкlыу тесхэ ауэ инэхъыбэм бзы ра. Къырича яуж япэрей тхьамахуэм бзыр абгъуэм икlкъым, чырхэр игъэхуабу, апкlэнтlэху хъур яхуэшъакlурэ. Тхьамахуитl щырикъухэм идежь, чырхэм цы къатекlэн кlадзэ, махуэ 35 - 40 текlауэ шъхьамрэ пшъэмрэ цыншу щытхэр, махуэ 65 - 77 текlауэ чырхэм лъэтэн кlадзэ.

Сурэтылъэ[гъэтэрэзын]