Ипшэ Iэсетиэ

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
Ипшэ Iэсетиэ Республикэ
ос-бз. Республикæ Хуссар Ирыстон
хъыр-бз. რესპუბლიკა სამხრეთ ოსეთი
ур-бз. Республика Южная Осетия
Flag of South Ossetia.svg Дэмыгъэ Ипшэ Iэсетиэм
Ипшэ Iэсетиэм и нып Ипшэ Iэсетиэм и дэмыгъэ

Кординатхэр: 42°23′00.86″ с. ш. 44°06′06.8″ в. д. / 42.383572° с. ш. 44.101889° в. д. (G)

South Ossetia overview map.png
Къэрал уэрэд: «Уарзон Ирыстон!» 
Щыхалъхьар 1843[1], 1922[2]
Хуитыныгъэм и махуэ 1990 фокӀадэм и 20[3] (зхэкӀар Курджы)
ДипломатиэмкӀэ къэзылъытэ Урысей, Венесуелэ, Никарагуа, Науру
Нэхъышъхьэбзэхэр Iэсетиныбзэ, урысыбзэ, курджыбзэ[4]
Къалэ нэхъышъхьэр Цхинвал
Къалэ нэхъ инхэр Цхинвал, Квайса
ӀэнатӀэ хабзэр Президент республикэ
Президент
Парламентым и тхьэмадэ
Премиер-министр
Эдуард Кокойты
Станислав Кочиев
Вадим Бровцев
ШӀыпӀэр
• Псори

3900 км²
Къэралым и джылэр
• ЗэралъытэмкӀэ (1989)
Ӏувагъыр

~99 мин. цӀыху
18 цӀыху/км²
Валутэр урысей рубл
Телефон кодыр +7 9971,
+7 9976,
+7 99744,
+7 995344
Зэманыгъуэхэр UTC+3, гъэмахуэм UTC+4
Commons-logo.svg Ипшэ Iэсетиэ Республикэ Уикисурэтылъэм

Ипшэ Iэсетиэ (ос-бз. Республикæ Хуссар Ирыстон, хъыр-бз. რესპუბლიკა სამხრეთ ოსეთი, ур-бз. Республика Южная Осетия) — дунейпсом къамылъыта къэрал, Къуакъаз кӀыбагъым хэт. Къалэнэхъышъхьэ — Цхинвал.

Дунейпсо-дипломатиэмкӀэ и къэлъытэгъуэр[гъэтэрэзын]

Ипшэ Iэсетиэм и хуитыныгъэр къзлъытэр Урысейрэ, Венесуелэрэ, Никарагуарэ, Наурурэ, абыхэм пэмыкӀыу Апхъазым — къэрал ныкъуэ къэлъытэгъу щытыр.

ЛъЗ-м и хабзэкӀэ, де-юре Ипшэ Iэсетиэм и шӀыпӀэр Курджым хохьэ, абы и конституциэмкӀэ «Цхинвал куей» зицӀэ (хъыр-бз. ცხინვალის რეგიონი).

Хэкумэтхыр[гъэтэрэзын]

Ипшэ Iэсетиэм и шӀыпӀэр Къаукъазышхуэ бгытхым и ехыпӀэм хэлъ. ШӀыпӀэр нэхъыбаӀуэм къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт. Климэтыр — курыт, шъышъылэм и шӀэӀэгъыр — 20 къыщыкӀэдзауэ −70 °C носыр, шышъхьэӀум и хуэбагъыр -+21 — 24 °C носыр.

Ипшэ Iэсетиэм и гъунапкъэхэр ишъхъэрэмкӀэ Урысейм Ӏохьэ, ипшъэмкӀэ Курджым. И шӀыпӀэм и инагъыр км² 3.900.

Тхыдэр[гъэтэрэзын]

Alania 10 12.png

Урысейм Iэсетиэр Кучыку-Кайнарджий тхылъымкӀэ хуэкӀуауэ щыта 1774 гъэм, урыс тырку зауэм яуж. 1843 гъэм Iэсетиэ куей мэхъур.

1918 гъэм Ипшэ Iэсетиэр Совет Урысейм идежькӀэ еуэкӀа, хэхьэным шъхьэкӀэ, апкӀэнтӀэху Курджым къэрал шъхьэхуиту зытриӀуауэ. Ипшэ Iэсетиэр Курджым аннексиэ ишъыну щыхуэжьэм зауэшхуэ къыхэкӀа хъуа 1918—1920 гъэхэм.

1922 гъэм ССР Курджейм хэту Ипшэ Iэсетиэ автоном куей мэхъур.

1989 шъакӀуэгъуэм и 10 Ипшэ Iэсетиэм и джылэ депутатхэм я Хасэм унафэ къадагъэкӀ автоном куейр республикэ хъууэ ССР Курджейм хэту. Езы курджы парламентым абым пэуву унафэ къыдегъэкӀ ишъхъэрэ осетиэ автономыр Ӏуахыну.

1990—1991 гъэхэм Курджымрэ Ипшэ Iэсетиэмрэ зауэ къахокӀыр Дъыгъэмыс тхылъкӀэ яужым зэфӀэкӀауэ.

2008 гъэм хэкӀуэдахэм я сын, Цхинвал къалэм идежь

1991 гъэм щыкӀэдзауэ Ипшэ Iэсетиэр де-факто къэрал шъхьэхуиту щыта, ауэ дунейм и къэрал зым къымылъытауэ шъхьэхуиту. 2008 гъэм шышъхьэӀум Курджым и къэрал ӀэнатӀэм Ипшъэ Осетиэр къэрукӀэ трихын мурад ешъыр, Урысейр а зауэм зэрхэхьэм шъхьэкӀэ республикэр къэнэфа.

2008 гъэм къэхъуам яуж Урысеймрэ пэмыкӀэ къэралхэри хэту Ипшэ Iэсетиэм и хуитыныгъэр къалъыта.

Къэрал политикэ зэхэтыкӀэр[гъэтэрэзын]

Ипшэ Iэсетиэр президентым и республику щытщ. Къэралым и тхьэмадэр хабзэ гъэзанкӀэр президентыра. Хабзэ къадэгъэкӀ ӀэнатӀэр парламентым иӀыгъ, депутат 33 зыхэтым.

Джылэр[гъэтэрэзын]

Советым джылэбжыгъэ икӀэу ирагъэкӀуэкӀамкӀэ 1989 гъэм, Ипшэ Iэсетиэм цӀыху дэсар мин 99. Абым я нэхъыбэр осетинхэ, пэмыкӀыу курджыхэр, урысхэр адрей лъэпкъхэр джоуэ. Дин зыпылъхэр — чыристэн.

АдминистрациэкӀэ зэрыгуэчыр[гъэтэрэзын]

Республикэр куеиплкӀэ мэгуэч — Дзау куей, Знаур куей, Ленингор куей, Цхинвал куей.

Цхинвалым щымыхъукӀэ кълэ статус зиӀэр хьэблэ Квайсара.

Хэкур: Администрацэм и къалэр: S.Ossetia.png
Ипшъэ Осетиэр администрациэкӀэ зэргуэчыр
Дзау куей Дзау
Знаур куей Знаур
Ленингор куей Ленингор
Цхинвал куей Цхинвал

Гулъытыгъуэ[гъэтэрэзын]

  1. 1843 гъэм Осетин куей халъхьэ, ар и яперей гъунапкъэ къыхэгъэкӀыу хъуа, иджырей Ипшъэ Осетиэм нэхъ теху.
  2. 1922 гъэм Ипшъэ Осетиэ аутоном куей халъхьэ, яужым фактическу шъхьэхуит республикэ хъуар ара.
  3. « Хуитыныгъэм и махуэ Ипшъэ Осетиэм» — REGNUM (20.09.2008)
  4. Ипшэ Iэсетиэ Республикэм и конституциэ — 4-нэ тхыгъэ — ИА РЕС

ТехьэпӀэхэр[гъэтэрэзын]