Африкэ Лъэпкъхэр

Къыздихар Уикипедиэ
Мыбы кӀуэн: навигацэ, лъыхъуэн
NSRW Natives of Africa Plate 1.png

Африкэм лъэпкъу, этникэ-гупу дэсыр 500 къыщыкlэдзауэ 7 000 носыр. Апхуэдизу зэрзэшъхьащыкlыр джылэ исыр фlыуэ зэрамышъэм шъхьакlэ лъэпкъхэмрэ, здэпсоухэмрэ. Нэхъ зэргугъэхэмкlэ лъэпкъ-шъэныгъэ азэгъуэхэм лъэпкъу, этникэ-гупу (абыхэм нэхъ зэгъунэгъу лъэпкъхэр зэхагъыхьу) зэрыхъур мин 1 - 2 хуэдиз.

Лъэпкъ нэхъыбэхэр Африкэм дэсхэр мин зытlущ иэ шъэ зытlущ нэхъ мыхъху, зы къуаджэ-къуаджитl нэхъ дэмысху. Африкэм и 90 % дэсыр - ахэр лъэпкъ 120, 1 милыуаным фlэкlыу зи джылэхэр, абыхэм я 2/3 лъэпкъ 30 я щыщ, зи джылэр милыуан 5 фlэкlыу. Нэхъ къыхэщу щытыр Тропик Африкэм иджылэр 1/3 хъууэ ( Африкэм исым иныкъуэ хуэдыз ) яхэтхэр лъэпкъ 10 нэхъ инхэм ящыщ, милыуан 10 мы нэхъ макlыу хъууэ: хьарыпхэр, хаусахэр, фулбехэр, йорубахэр, игбохэр, амхарахэр, оромохэр, руандэхэр, малагасихэр, зулусхэр.

Лъэпкъ-културэмкlэ Африкэм ишlыгур тlууэ зэгокlыр "тхыдэ-лъэпкъ хэкукlэ" - Ишъхъэрэ Африкэрэ Тропик Африкэрэ. Тропик Африкэм абы пэмыкlыу 6 хеубыдэ "тхыдэ-лъэпкъ хэку" (ТЛъХ):

  • Къуэхьапlэ Африкэ, иэ пэмыкlыу Къуэхьапlэ Судан
  • Экуадор Африкэ (Къуэхьапlэ Тропик Африкэ)
  • Ипшъэ Африкэ
  • Къуэкlыпlэ Африкэ
  • Ишхъэрэ-Къуэкlыпlэ Африкэ
  • Мадагаскарымрэ адреуэ хъуамрэ.

Лъэпкъ зэхэтыкlэ-псоукlэр[гъэтэрэзын]

Ишъхъэрэ Африкэ хэку ТЛъХ[гъэтэрэзын]

Бедуин

Шlыпlэр: Мысыр, Ливиэ, Тунис, Алджазаир, Марокко, Къуэхьапlэ Сахара, нэхъ макlыу хиубыду Мавританиэ.

Зэргуэчыр Мысыр-Суданрэ Магриб-Мавританрэ "тхыдэ-лъэпкъ хэкукlэ" (ТЛъХ).

Щыпсоухэр: хьарыпрэ бербер лъэпкъхэмрэ, афразий бзэ-лъэпкъкlэ псалъэху, ипшъэеуропэ иэ ху курыт раса цlыкlум ящыщу. Джылэм я нэхъыбэр мыслимэн диным пылъ, копот-лъэпкъым щымыхъукlэ (пэсырей мысыр лъэпкъым къатекlа) - ахэр чыристэнхэ.

Я лэжьыгъэр нэхъыбэм губгъуэ-зехьа (Нил ипсыхъуэмрэ оазисхэмрэ), жыгхадэ, санэхухадэ, чыцlыбжьэ lарысэ ягъэкl, хьарыпхэмрэ (бедуинхэр) берберхэмрэ я ныкъуэр къушъхьа иэ пшахъуалъэ лъэныкъуэхэм дэсхэр куэч-псоукlэ зэрахьа. Махъшэ, былым, шы, шыд зэраху. Я щыгъыныр - джанэ кlыхь, пшъампlэ хъуэреуэ къыхауэ, гъуэнчэдж илъапэмкlэ зэв хъууэ, къэптlал lамэ зэрахьа. Куэч-лъэпкъхэм я хабзэмкlэ иджыри къыздынэсым лъэгум ису машхэхэ, загъэпсэху икlи щожэуйхэ. Я шхыныр - пlастэ мы lув lамэ, шху, кус-кус, лы гъэжьа (такъыру, нафlэм телъу иэ цlыкlу упкlэтауэ), бжъэжъей, хьалывэ, джэш-чыпс lамэ, чыпс-сыр, пхъышъхьа-мышъхьа гъэгъуа, щей, къэхьэуэ. Я унэхэр ятlэ удынам иэ семаным къыхашъыкl, унашъхьар занкlыу, ишъхьагъумджэхэр пкlантlэмкlэ плъэуэ, урамымкlэ кlэхьапlэм фlэкlэ хуэмыгъэзауэ.

Ишъхъэрэ-Къуэкlыпlэ Африкэ ТЛъХ[гъэтэрэзын]

Эфиоп шоджэн

Шlыпlэр: Эфиопиэм инэхъыбэр, Эритреэр, Джибути, Сомалир, Кениэм ишъхъэрэ-къуэкlыпlэмрэ къуэкlыпlэмрэ джоуэ хеубыдэ. Лъэпкъ дэсхэм я нэхъыбэр зэрыпсалэр эфиопыбзэхэмкlэ (амхарэ, тигре, тиграи, гераге, харари пэмыкlхэмкlэ), кушитбзэхэмкlэ (оромо, сомалий, сидамо, агау, афар, консо пэмыкlхэмкlэ), омотыбзэхэмкlэ (омето, гимиррэ пэмыкlхэмкlэ) афрэазий бзэхэм хэт микро-унагъуэм ящыщхэ.

II — XI лъэхъэнэхэм къыщыкlэдзауэ Эфиопиэм губгъуэ лъэжьыгъэм пылъхэ цьэцэпэцэхэр ягъэкlыу, абы пэмыкlыу былым зехуэным пылъу. Губгъуэр зэравэр пхъэlашэкlэ (марэша), выхэр кlэшъауэ. Аксумитхэм япэреуэ кlадза гъэкlын, lарысэ шъын хьэцэпэцэ Эфиопиэм нэхъ фlэкlа зкlыпlи къэмыкl: тэфф гъавэцlыкlурэ, дуррарэ (мэш лъэпкъым щыщ, натрыхум ехьчу), дагуссэ, джэш lамэ къакъийрэ, чинарэ. Эфиоп бгыхэм абы пэмыкlыу къыкlахэр гуэдз гуэрэхэм я щыщ лlэужьыгъуэхэмрэ къэхьэуэмрэ. Хьаблэхэр зэбгырыдзауэ иэ урамкlэ зэхэтурэ щытхэ, унэхэр хъуреуэ пхъэкlэ шъауэ, ятlэкlэ иэ вэнвейкlэ цlэлауэ, пкlашъхьар памцlу щыту - тукул , нывэкlэ шъауэ плlимэр, ишъхьар занкlыу - хыдмо. Я щыгъыныр джанэ занкlэ кlыхь, бгарыпх бгъуэкlэ кlэпхауэ, гъуэнчэдж къыкlэлъу. Эфиопыр куэдрэ Тропик Африкэм чристан къэралу изакъуэ щыта. I лъэхъэнэм ипэм къыщыкlэдзауэ эфиоп тхэбзэ зэрахьэн кlадзэ. Оромохэр, сомалийхэр, тигрехэр, афархэмрэ адрей лъэпкъхэри якlыгъу - мыслимэнхэ, куэч-псоукlэ зэрахьа, былым, махъшэ, шы зэраху. Агау лъэпкъ гуэрэхэм джурт диным пылъхэ (фалаша - эфиоп иэ фlыцlэ джурткlэ йоджэ).

Куъэхьапlэ Африкэ иэ Къуэхьапlэ Судан ТЛъХ[гъэтэрэзын]

Фулбе lахъуэхэр

Псом нэхъри нэхъ ину, нэхъ "гугъу" щыт хэку, икlуэцlымкlэ 3 гуэчыжьу.

  • Атлантик лъэныкъуэ: Сенегалым ишъхъэрэ икумрэ хиубыду, Мавританиэм ипшъэ лъэныкъуэхэр Сенегалым lулъхэр, Гамбиэм икъуэхьапlэ лъэныкъуэр, Гуинеэм ишъхъэрэ, икъуэхьапlэ лъэныкъуэхэр, Гуинеэ-Бисау икур, икъуэхьапlэ лъэныкъуэхэр (хы тlыгу Бижагошхэр хэту), Сиерра-Леоне ишъхъэрэ-къуэхьапэ лъэныкъуэхэмрэ, атлантикэм пэщылъхэмрэ (хы тlыгу Шерброхэмрэ пэмыкlхэмрэ хиубыду), Либериэм ишъхъэрэ-къуэхьапlэ лъэныкъуэр, Кабо-Верде джоуэ хэтхэ. Лъэпкъ атлантикэм lусу хъуар атлантик бзэхэмкlэ мэпсалъэхэ, адрейхэр мандéбзэхэмкlэ (сусу, маника, менде, ваи пэмыкlхэмрэ).
  • Судан лъэныкъуэ: Сенегалым ипшъэ къуэкlыпlэмрэ, Гамбиэм икъуэкlыпlэр, Гуинеэ-Бисау ишъхъэрэ, икъуэкlыпlэмрэ, Гуинеэм икумрэ икъуэкlыпlэмрэ, Сиерра-Леоне икумрэ икъуэкlыпlэмрэ, Либериэ ишъхъэрэ-къуэкlыпlэмрэ, Мали (ишъхъэрэ лъэныкъуэм щымыхъукlэ), Мвританиэм ипшъэ лъэныкъуэхэр Малийм lулъхэр, Буркина Фасо, Кот-д'Ивуарым, Ганам, Тогом, Бениным, Нигериэм, Камеруным япшъэ лъэныкъуэхэр, Нигерымрэ Чадымрэ янэхъыбэр. Судан лъэныкъуэ лъэпкъхэм я нэхъыбэр нигер-конголез бзэхэмкlэ мэпсалъэхэ: бзэ мандéкlэ, гуркlэ, догонхэмкlэ, сенуфукlэ псалъэхэм я нэхъыбэр здэпсор абдежь абы пэмыкlыу лъпкъ нэхъ ин атлантик бзэ унагъуэм щыщ - фулбе, адамава-убангий бзэхэм ящыщ мумуйе, чамба пэмыкlхэмрэ джоуэ. Чад бзэхэмкlэ псалъэхэр япэреуэ хауса, нил-сахара бзэхэмкlэ: сонгай, канури, тубу, загава, маба, фур, сара, багирми пэмыкlхэмрэ джоуэ.
  • Гуиней лъэныкъуэ: Кот-д'Ивуарым, Ганам, Тогом, Бениным, Нигериэм якухэмрэ, я ипшъэ лъэныкъуэхэмрэ. Гуиней лъэныкъуэм щыпсоу лъэпкъу хъуар нигер-конголез бзэхэмкlэ мэпсалъэхэ: ква, кру, иджоидрэ бенуэ-конголезхэмрэ (йоруба, игбо, бини, нупе, гбари, игалара идомэрэ, ибибио, эфик, камбари, катаб, биром, джукун джоуэ) абы пэмыкlыу бантоидхэр (тив, экои).

Куэхьапlэ Африкэм арыху къыкlакъым африкэ цивилизацэр: шlыпlэр фlыуэ (уэшху къэшхыр ирикъу) тегъэпсыхьауэ елэжьыным. Суданым хьэцэпэцэхэр ягъэкl (ху, прундж, гуэдзым ехьч къэкlыгъэхэр), Гуинеэм итропик мэз лъэныкъуэхэм щыlахэм лъабжъэкlэкlэ къэкlыгъэхэм йолъэжьыр (ямс, кассава абы хуэдэ памыкlхэри). Атлантикэм иlуфэмкlэ хьэцэпэцэхэм ядэкlыгъу лъабжъэкlэкlэхэри ягъэкlыр. Суданым былым зехуэным пылъхэ. Куэду зыпылътэр дышъэ къыкlэхыным ауэ чыгъу (шыгъу) зэрамыlам шъхьакlэ судан лъэпкъхэр сахарам исхэм яде щахуэхэт (чыгъукlэ нэхъ къуэлеуэ щытахэм).

Экуатор Африкэ (Къуэхьапlэ Тропикымкlэ) ТЛъХ[гъэтэрэзын]

Шlыпlэр: Камеруным икумрэ ипшъэмрэ лъэныкъуэхэмрэ, Чадым ипшъэ, Африкэ Курыт Республикэ, Конго Республикэ, Конго Республикэ Демократ, Габон, Экуадор Гуинеэ, Сан-Томерэ Принсипирэ, Анголэ, Замбиэ джоуэ хэт.

Дэсхэм я нэхъыбэр бантубзэкlэ псалъэ лъэпкъхэра: дуала, фанг, буби, мпонгве, теке, мбоши, нгала, комо, монго, тетела, куба, конго, амбунду, овимбунду, чокве, луэна, лози, тонга, бемба, луба пэмыкlхэр джоуэ. Пэмыкl бантубзэхэмкlэ псалъэхэр: бамилеке, бамум, тикар. Адамава-убангийбзэхэмкlэ - занде, банда, нгбандирэ гбайярэ. Суданкурыт бзэхэмкlэ - морумангбету лъэпкъхэр. Пигмейхэр я гъунэгъухэм ябзэхэмкlэ мэпсалъэхэ, ипэмкlэ къэбжэкlауэ хъуам ауэ нэхъыбу банту бзэхэмкlэ.

Я lашъагъэ-шъэныгъэхэр тропик мэзхэм нэхъ тегъэпсыхьауэ щытхэ Гуинэй лъэныкъуэм нэхъ ехьчу. Нэхъ къыхагъэкlыр пигмейхэра, куэчынымрэ шъакlуэн псэукlэмрэ пылъхэр.

Ипшъэ Африкэ ТЛъХ[гъэтэрэзын]

Mahalapye traditional house cropped.jpg

Шlыпlэр: ипшъэ Анголэ, Намибиэ, Африкэ Ипшъэ Республикэ, Свазилэнд, Лесото, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбикым ипшъэ и ку лъэныкъуэхэмрэ.

Джылэ дэсхэм ябзэхэр: банту бзэмкlэ псалъэ лъэпкъхэр коса, зулу, свази, ндебелерэ матабелерэ, суто, тсвана, педи, тсонга, венда, шона, гереро, овамбо пэмыкlхэр джоуэ. Койсан бзэхэмкlэ псалъэхэр бушменхэмрэ готтентотхэмрэ.

Ипшъэ Африкэм счыгъуи лъэпкъ кlэхэр ихьурэ щыта, Къуэкlыпlэ Африкэ лъэныкъуэм къыщыкlэдзауэ банту бзэхэмкlэ псалъэ лъэпкъхэр I ди лъэхъэнэм щыкlэдзауэ койсан лъэпкъхэм здэпсоуа я шlыгу нэхъыфlхэр яубыдурэ (пшахъуалъэ Калахаримрэ Намибымрэкlэ ирагъэкуэтаху). XIX лъэхъэнэм ипэм нгуни щыщ лъэпкъым иныкъуэр Африкэ Ипшъэ Республикэм ишъхъэрэ лъэныкъуэм итlысхьахэ, иджырей Зимбабвем (матабеле), Танзаниэм ипшъэ лъэныкъуэ (нгони).

Банту бзэхэмкlэ псалъэ лъэпкъхэм я лэжьыгъэр - хадэ-губгъуэ зехьанрэ (пхъышъхьа-мышъхьа, джэш, нартыху, ху), былыб зехуэнрэ. Готтентотхэр былым зехуэным пылъхэ, лъэпкъ топнар-намам щымыхъукlэ (Намибиэм), хы псэушъхьахэм яшъэкlуэным пылъахэ.

Я хьаблэхэр хъуреуэ, зэкlэлъыпыту яшъхэ. Унэхэр хъуреуэ, пкlашъхьэхэр памцlу щыту. Адрей африкэ лъэпкъхэм ялъытамэ уэнджак зэlухауэ яшъхэр (янэхъыбэм унэм кlэмыту пкlантlэм дэту), къушъхьа лъэпкъ тсванэхэмрэ сутохэмрэ ятlэ хьаку яшъхэр, унэкlуэцlым.

Бушменхэр (сан) - куэч лъэпкъ, шъакlуэмрэ, къэкlыгъэ къшыпынымрэ пылъхэ. Здэпсохэр пщыlатэхэм, кудамэхэмкlэ зэтралъхьу, ишъхьамкlэ удзрэ фэхэрэ тралъхьу.

Къуэкlыпlэ Африкэ ТЛъХ[гъэтэрэзын]

Занзибар быдапlэ

Шlыпlэр: Комор хы тlыгухэр, Малави, Мозамбикым ишъхъэрэ, Замбиэм, Танзаниэм, Угандам, Руандэм, Бурундим япшъэ-къуэкlыпlэ лъэныкъуэхэр, Конго Республикэ Демократым икъуэкlыпlэмрэ ишъхъэрэ-къуэкlыпlэ лъэныкъуэмрэ, Кениэм инэхъыбэр, Суданыр, Эфиопиэм икъуэхьапlэ лъэныкъуэр.

Хэкуитlу мэгуэч:

  • Iуфэм lулъыр - Индиэ океаным иlуфэмкlэ щыlа Сомалим къыщыкlэдзауэ къуэкlыпlэ Мозамбикым нэгъунэ.
  • Псыхъурей зэхуакур - Руанда, Бурунди, КДР, Угандэм икъуэхьапlэмрэ ипшъэмрэ, Танзаниэм ишъхъэрэ-къуэхьапlэр.

Къуэкlыпlэ Африкэ ТЛъХ-м лъэпкъ дэсым янэхъыбэр банту бзэхэмкlэ псалъэхэм ящыщ (кикуйу, акамба, меру, лухия, джагга, бемба, ниямвези, сукума, шамбала, зарамо, гого, хехе, бена, кинга, фипа, яо, малави, макуа, маконде, нгони пэмыкlхэр джоуэ) абыхэм щымыхъукlэ нилоту хъуари, абыхэм пэмыкlыу лъэпкъ нил-сахара бзэхэмкlэ псалъэхэри (берта, кома, гумуз, кунама, кулияк, тумтум, кадугли, кронго джоуэхэ). Кушит бзэхэм ящыщ эфиопхэр (ираку, горова, бурунги) капхэр (дахало, сандаве, хадза). Псыхъурей зэхуакум дэсхэр банту бзэхэмкlэ псалъэ лъэпкъхэр - руанда, рунди, ганда, сога, ниоро, ниянколе, торо пэмыкlхэм джоуэ. Хы lуфэм lусхэр суахили лъэпкъхэр (коморхэмрэ миджикендахэмрэ).

Я лъэжьыгъэхэр нэхъыбэм банту лъэпкъхэм шlыгум, къэкlыгъэхэм теухуахэ, нилот лъэпкъхэм былым зехуэным.

Хы lуфэм lус лъэпкъхэмрэ хы тlыгухэм щыпсохэмрэ я хабзэ шэнхэр зэрзэфlэувар мыслимэн лъэпкъхэм япылъурэ Азиэм къыкlахэм (Аравиэм, Оманым, Персым, Индиэм), банту бзэмкlэ псалъэ лъэпкъхэмрэ. VII-X лъэхъэнэхэм зэфlэува Суахил цивилизациэр Къуэкlыпlэ Гъунэгъум щэхуэнымкlэ пылъурэ икъэру къыиту, нэхъ лъэш щыхъуар XIV лъэхъэнэм. Суахилхэр бжъэжъей ешъэнымрэ хы псэушъхьахэм яшъэкlуэнымрэ пылъхэт, нэлмэс хым къыхахт абы шъхьакlэ хы зекlуэмрэ, кхъухь шъынымрэ фlыуэ зэфlэувауэ щытт.

Псыхъурей зэхуакур африкэ къэралыгъуэм изы шlыналъу щыт, адрей къэралхэмрэ лъэныкъуэхэмрэ хуэду хамэ хабзэхэр хэмыхьауэ, шlыпlэ "зэхуэшъауэ" зэрщытам шъхьакlэ. Еуропэ лъэпкъхэм я хабзэхэр а лъэныкъуэм щынэсар, хыхьу щыкlадзар XIX лъэхъэнэм иныкъуэм идежь. Лъэпкъ дэсахэр щыуэ бгуэч хъуну зэрзэшъхьащыкlхэр я аплъэпкъымкlэ, лэжьыгъэмкlэ, lанатlэ яlамкlэ ауэ зы бзэмкlэ псалъэху. Iанатlэмкlэ нэхъ лъэшу щытахэр лъэпкъ тутси (Руандэмрэ Бурундимрэ), иэ бахима (Ипшъэ Угандэм шыпсоу лъэпкъхэр) - былым зехуэ уэркъ, былым бжыгъэхэр зэраху, шlыгу нэхъыфlхэр яlыгът, аплъэпкъкlэ эфиоп лъэпкъхэм нэхъ яхьчу, лъагэфlху: дунем нэхъ лъэпкъ лъагэхэ икlи нэхъ лъэпкъ гъуру щытхэ. Абыхэм яужу иту кlуэхэр хуту лъэпкъ - негр лъэпкъ псом яхуэдэху батутсихэм "яуэ" щытахэ, былымрэ шlыгумрэ къаlыраху, абым иуасэпкlэ яту. Псом нэхъ лlахуэу щытахэр пигмей лъэпкъ тва, шакlуэ-лъэпкъ, пщылlу щытахэ (тутсихэмрэ хутухэмрэ яхуэду).

Мадагаскар хы тlыгу ТЛъХ[гъэтэрэзын]

Шlыпlэр: Мадагаскар, Сейшел хы тlыгухэр, Маврикий, Реиунион.

Щыпсохэр малагасийхэр (Мадагаскарым) креолхэр (маврикийхэ, реиунионхэр, сейшелхэр), абыхэм пэмыкlыу Ипшъэ Азиэм къыкlахэмкlэ (индоарий бзэхэмкlэ дравидий бзэхэмкlэ псалъэхэр) макlыу китайхэр, малайхэр, хьарыпхэр щопсоу.

Лэжьыгъэ зыпылъхэр былым зехуэнымрэ губгъуэ елэжьынымрэ. Малагасийхэм яэ шъэныгъэ хабзэм куэд ипшъээ азиэм къыхэкlауэ хэлъ (къэмылымкlэ чэкlэ уэуэ, кхъухьхэр зэрашъыр, прундж гъэкlыныр, тут хьамблу зечэныр, данэ мыда щыгъын зехьаныр).

Расахэр[гъэтэрэзын]

Ишъхъэрэ Африкэ лъэныкъуэм ис лъэпкъхэр индо-хы курыт лъэпкъым ящыщхэ.

Тролик Африкэм илъэпкъдыдэхэм ящыщхэр негро расашхуэм щыщ (лъэпкъ цlыкlуху зэхокlхэ: негру, африкэ курыту (пигмейхэр), капо (бушменхэмрэ готтентотхэмрэ). Еуропейхэм нэхъ ягъунэгъу, здызэхэхьахэм Ишъхъэрэ Африкэм, Аравиэм (хы курыт раса иэ ипшъэеуропэ раса) лъэпкъытlу зэфlэува - фулберэ эфиопрэ. Нэхъ раса зэхэпхъам ящыщыр, негр лъэпкъымрэ монгол лъэпкъ зэхэлъу, абы пэмыкlыу ипшъэеуропэ лъэпкъхэри хэту малагасийхэра.